Η αρχαιότητα που νομίζουμε ότι γνωρίζουμε

Ας ξεκινήσουμε αντιμετωπίζοντας κατάματα το τραύμα. Αρχαιότητα διδασκόμαστε στην Τετάρτη Δημοτικού. Και μετά πάλι στην Πρώτη Τάξη του Γυμνασίου. Και μετά πάλι στην Πρώτη Τάξη του Λυκείου. Και ενηλικιωνόμαστε, και δεν μας έχουν μείνει πολλά από τον καταιγισμό χρονολογιών, μαχών και γενικότερων πληροφοριών που έχουν έρθει ήδη τρεις φορές στη ζωή μας και νιώθουμε ότι τα ξέρουμε, αλλά φυσικά δεν τα ξέρουμε, και φυσικά νιώθουμε αρκετά απαυδισμένοι για να τα ξαναπιάσουμε από την αρχή.

Ο μεγάλος χαμένος όλου αυτού του μπλεξίματος είμαστε εμείς οι ίδιοι. Γιατί η αρχαιότητα είναι συγκλονιστική και μαγική. Και θα μου πείτε, γιατί να σκάσουμε να μάθουμε την αρχαιότητα; Και θα απαντήσω λίγο ανορθόδοξα. Μη σκάσετε. Μην τη μάθετε. Δεν σας αναγκάζει κανείς. Και αν δεν θέλετε, δεν έχετε και καμία υποχρέωση. Οπως δεν έχουμε υποχρέωση να μάθουμε τίποτε. Αν αυτό που μας ενδιαφέρει μόνο είναι να ζήσουμε τη ζωή μας σαν ρομπότ, χωρίς σκέψη, να ξυπνάμε και να κοιμόμαστε, να γεμίζουμε τον χρόνο μας δουλεύοντας μηχανικά και περιμένοντας απλά να έρθει η επόμενη ημέρα. Αλλά κανείς μας δεν είναι έτσι.

Εχουμε νόηση και αντίληψη, και σκέψη, και λαχτάρα για ανακάλυψη, και θέλουμε να τοποθετηθούμε στον χωρόχρονο που ζούμε. Θέλουμε να αντιληφθούμε τι θα πει άνθρωπος. Ακρογωνιαίος λίθος αυτής της ανάγκης είναι να γνωρίσουμε και να κάνουμε κτήμα μας το πώς εξελίχθηκε, πώς προχώρησε η ανθρωπότητα, τι συνέβη, καλό ή κακό, πώς φτάσαμε να έχουμε όσα προβλήματα έχουμε σήμερα, αλλά και όσα θετικά μπορούμε να βιώσουμε.

Επομένως αποζητούμε και μας αξίζει η γνώση του παρελθόντος. Μέσα στα πολλά και συγκλονιστικά κεφάλαια του ανθρώπινου παρελθόντος, η ελληνική αρχαιότητα έχει τη δική της ξεχωριστή θέση.

Δεν είναι μόνο η αξία της κλασικής αρχαιότητας ως λίκνου του δυτικού πολιτισμού. Είναι και η γνώση της απέραντης και τεράστιας προϊστορίας που πλειάδα εξαίρετων επιστημόνων ανά τον κόσμο την αποκαλύπτουν ολοένα και πιο έντονα και γλαφυρά, είναι και οι περίοδοι που οδήγησαν μέχρι το «θαύμα» της κλασικής αρχαιότητας, είναι και οι εποχές που ακολούθησαν τον κλασικό κόσμο και έβαλαν το δικό τους λιθαράκι στην κοινωνία που ζούμε σήμερα.

Αλλά έχουμε κι ένα βάρος ακόμη. Αυτό το δυσβάσταχτο βάρος του «θαυμασμού». Εύλογο ως έναν βαθμό, και χρήσιμο, θα πω. Ως έναν βαθμό. Γιατί καταλήγουμε να ηρωοποιούμε μια εποχή και να την κάνουμε να στέκει πάνω από τα κεφάλια μας σαν θεόρατος βράχος, που μας κάνει να μην μπορούμε να σηκώσουμε κεφάλι.

Και εδώ έρχεται η αρχαιολογία να μας δείξει ότι η αρχαιότητα δεν είναι ένας δυσβάσταχτος βράχος αλλά μια συγκλονιστική κοινωνία που τα είχε όλα. Είχε τους ήρωές της, τις ίντριγκές της, τους απατεώνες, τους ποιητές, τους καλλιτέχνες, τους στρατηγούς και τους λιποτάκτες, τους δολοπλόκους και τους κατασκόπους, τους αφέντες και τους σκλάβους, τους ταξιδευτές και τους εμπόρους, τους ονειροπόλους και τους ερωτευμένους.

Τι έχει μεγαλύτερη ουσία; Να θυμόμαστε μια λίστα με χρονολογίες και πεδία των μαχών; Ή να γνωρίσουμε πραγματικά μια κοινωνία πολύ διαφορετική και παράλληλα πολύ ίδια με τη δική μας; Να μπορέσουμε να αντιληφθούμε πραγματικά πόσο πολυσχιδής ήταν η κλασική εποχή, που γέννησε ό,τι καλύτερο έχει να επιδείξει σήμερα ο δυτικός πολιτισμός, όντας παράλληλα τόσο ανθρώπινη και τόσο αληθινή όσο και οι δικές μας ζωές και κοινωνίες.

Τι να την κάνουμε μια αρχαιότητα υψωμένη σε ένα βάθρο σαν ιερή αγελάδα; Δεν είναι προτιμότερο να τη φέρουμε κοντά μας και να τη γνωρίσουμε σε όλες τις πτυχές της;

Ο Δρίμακος ήταν ένας θρυλικός σκλάβος. Εγινε αρχηγός των επαναστατημένων σκλάβων της Χίου και προσπάθησε να παλέψει για την ελευθερία τη δική του και πολλών άλλων.

Η Ισμινοδώρα ήταν μια μεγάλης ηλικίας χήρα στις Θεσπιές που ερωτεύτηκε τον Βάκχωνα, έναν πολύ νεαρότερο άντρα, και η κοινωνία της εποχής δεν συμφωνούσε με τον έρωτα αυτό. Τον έζησε παρά την κοινωνική αντίδραση.

Ο Πειραιάς στον Μεσαίωνα λεγόταν Πόρτο Λεόνε, γιατί εκεί υπήρχε ένα υπερμέγεθες αρχαίο άγαλμα λιονταριού. Μέχρι και οι Βίκινγκς έφτασαν ως τον Πειραιά, είδαν το μαρμάρινο λιοντάρι και χάραξαν επάνω του μια επιγραφή στη δική τους γραφή, τη ρουνική. Το λιοντάρι αυτό ο Βενετός Μοροζίνι το πήρε μαζί του και το πήγε στη Βενετία, αφού το λιοντάρι ήταν σύμβολο της ναυτικής πολιτείας. Εκεί, οι κάτοικοι που δεν μπορούσαν να διαβάσουν την άγνωστη επιγραφή έπλασαν τις δικές τους «θεωρίες», ότι πρόκειται για μαγικά ξόρκια που αν ξέρεις να τα διαβάζεις, το λιοντάρι ζωντανεύει!

Η αρχαιότητα ανήκει σε όλους μας, γιατί μας αφορά όλους. Η αρχαιότητα μας ανήκει γιατί αυτό που ψάχνουμε και αυτό που μας αποκαλύπτει μελετώντας την είναι ο ίδιος μας ο εαυτός.

Ο δρ Θεόδωρος Παπακώστας είναι αρχαιολόγος. Από το 2017 δημιούργησε το μπλογκ Αrchaeostoryteller, μέσω του οποίου φέρνει την αρχαιογνωσία στο ευρύ κοινό. Το νέο βιβλίο του «Αρχαιολογία, αγάπη μου» μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδ. Key Books