Η σημασία να είσαι ασθενής

«…Με αγάπη, ο φίλος σου Ερνέστ,

που σου εύχεται ταχεία ανάρρωση,

εάν τη θέλεις»

Ετσι καταλήγει η επιστολή ενός αποθεραπευθέντος φίλου προς τον ήρωα του βιβλίου, τον νεαρό φοιτητή Εμμανουήλ, που εισήχθη πριν από έναν χρόνο σε ένα παραθαλάσσιο σανατόριο στη γαλλική λουτρόπολη Μπερκ-συρ-Μερ. Εκεί νοσηλεύονται πρωτίστως πάσχοντες από φυματίωση των οστών, μια εξαιρετικά επώδυνη ασθένεια που ανθούσε στη μεσοπολεμική Ευρώπη και που προσβάλλει συχνότατα τη σπονδυλική στήλη του ασθενούς, υποχρεώνοντάς τον να περνάει μεγάλα διαστήματα κλινήρης ή και χτισμένος σε γύψο. Η έμφαση στο πιο πάνω απόσπασμα είναι φυσικά σε αυτό το ακροτελεύτιο «εάν τη θέλεις» και αποδίδει μια μεγάλη, αισιόδοξη τρόπον τινά, αλήθεια: ακόμη και στις χειρότερες δυνατές συνθήκες, οι άνθρωποι βρίσκουν διαφυγές, φωλιές, παρηγοριές, σε βαθμό που η αναγκαστική και επώδυνη βιοτική τους συνθήκη να γίνεται όχι απλώς ανεκτή, αλλά ενίοτε και επιθυμητή. Φυσικά, η άλλη πλευρά του νομίσματος περιλαμβάνει την αλήθεια ότι απλούστατα οι τρόφιμοι έχουν ξεχάσει να ζουν στον έξω κόσμο με τις ολότελα διαφορετικές απαιτήσεις του. Τουλάχιστον ζώντας έγκλειστοι έχουν συμπυκνώσει τα προβλήματα του βίου σε ένα κεντρικό, θέτοντας σε παρένθεση όλα τα υπόλοιπα.

Είναι μια ιδιότυπη κοινωνία αυτή στην οποία εισάγεται ο Εμμανουήλ. Οι ασθενείς, αν και ξαπλωμένοι ολημερίς σε ειδικά κατασκευασμένα φορεία, τις γκουτιέρες, κάνουν βόλτες με αμαξάκια, χαζεύουν τον ωκεανό και τις αμμοθίνες της νορμανδικής ακτής, απολαμβάνουν τις εναλλαγές του φωτός, τα ηλιοβασιλέματα, ακόμη και τις ατελείωτες ομίχλες ή βροχές που σαβανώνουν τη λουτρόπολη τους χειμωνιάτικους μήνες. Με μια έννοια είναι ευτυχείς, παρά τα πάθη τους. Αναπτύσσουν σχέσεις μεταξύ τους. Οικοδομούνται φιλίες, ανταγωνισμοί, ακόμη και ερωτικές ιστορίες, παρά τις τεχνικές δυσκολίες μιας συνεύρεσης όταν τα σώματα είναι χτισμένα με γύψο. Πάντως πολλοί ανακάμπτουν, αν και το εντυπωσιακό είναι πως ακόμη και όσοι βρίσκουν την υγεία τους διατηρούν λίγο – πολύ τους δεσμούς τους με το ίδρυμα.

Μια τέτοια πρώην τρόφιμη, η Σολάνζ, γοητεύει τον Εμμανουήλ από την πρώτη του βραδιά στο σανατόριο, όταν μια παρέα νοσηλευομένων εκεί κάνει ένα ιδιόμορφο πάρτι, με άφθονο ποτό και άλλες υπερβολές. Τη σκέφτεται, την ποθεί, έχει ερωτικά οράματα γι’ αυτήν, ώσπου τα πράγματα αποδεικνύονται πολύ πιο εύκολα από ό,τι πίστευε. Η Σολάνζ, που ζει πλέον και εργάζεται στην πόλη, του προσφέρει ως κάτι το αυτονόητο όλο τον ελεύθερο χρόνο της κι ακόμη την τρυφερότητα, ποικίλες πρακτικές υπηρεσίες και εν τέλει τον έρωτά της. Κάνουν βόλτες μαζί, ανακαλύπτουν ρεστοράν και πανδοχεία ξεχασμένα κάπου στη γαλλική ύπαιθρο, γνωρίζονται με ντόπιους και με τη γεωγραφία του τόπου που μοιάζει να ‘χει γίνει η δεύτερή τους πατρίδα. Ο Εμμανουήλ, σε μια βόλτα τους με την άμαξα στην έρημη λουτρόπολη, «ένιωσε πως τώρα ανήκε πολύ περισσότερο σε τούτον εδώ τον δρόμο, στον ωκεανό απ’ όπου είχε αναπνεύσει φως, σ’ αυτό το ξένο φθινόπωρο, απ’ ό,τι στον πατέρα του. Μια συγκεκριμένη αντίληψη των πραγμάτων είχε ανατραπεί μέσα του, και η αίσθηση της οικειότητας είχε περάσει από τη μια πλάστιγγα της ζυγαριάς στην άλλη. Ο δρόμος εσώκλειε μια παλιά νοσταλγία φτιαγμένη από αναμνήσεις. Ισως τον είχε δει κάποτε σε όνειρο».

Η κοπέλα τον υπεραγαπά, η αποθεραπεία του ταυτίζεται μέσα της με την ικανοποίησή του, έστω κι αν η ίδια αντλεί μικρές μόνο ηδονές από τα ερωτικά συμβαίνοντα. Ωσπου ο Εμμανουήλ νιώθει να ασφυκτιά από την τόση ανιδιοτέλεια και αγνότητα της κοπέλας και, παρά την κατάστασή του, δραπετεύει μια ωραία πρωία από το ίδρυμα αναζητώντας την ησυχία του, προς μεγάλη απελπισία της Σολάνζ. Βρίσκει καταφύγιο σε μια ξεχασμένη βίλα, που τη νοικιάζει τα καλοκαίρια για την ίδια και τον γιο της μια Αμερικανίδα, παθούσα έμμεσα από την ίδια ασθένεια, καθώς στο σανατόριο του Μπερκ είχε πεθάνει προ ετών ο άντρας της. Εκτοτε, δεν μπορεί να αποκολληθεί από τον τόπο, όπως άλλωστε και οι περισσότεροι άλλοι.

Αυτοβιογραφικό υλικό

Και η αλήθεια είναι πως ο Μαξ Μπλέχερ αποδίδει τόσο υποβλητικά την ατμόσφαιρα στην αποκομμένη αυτή κόγχη του κόσμου μας, που πιάνεις ώρες ώρες τον εαυτό σου να ήθελε να βρίσκεται εκεί. Το υλικό του είναι μεν απολύτως αυτοβιογραφικό – τα έζησε ο ίδιος όλα τούτα, και μάλιστα πέθανε πριν κλείσει τα 29 του -, και όμως το απογειώνει με απόλυτη αντικειμενικότητα, με ισότιμη πρόσμειξη φανταστικών στοιχείων, με ενορατική εσωτερική εστίαση στο ιστορικό και στον ψυχισμό των ποικίλων άλλων τροφίμων / ηρώων του, έτσι που η αισθητικοποίηση αυτή μιας αντικειμενικά ζοφερής πραγματικότητας να εξυψώνεται σε μεγάλη τέχνη. Από τη στιγμή που του ανακοινώνονται από τους γιατρούς τα θλιβερά μαντάτα και τα αντικείμενα χάνουν το περίγραμμα και την οριοθέτησή τους, μέχρις ότου ανακτηθεί το νόημα της γύρω πραγματικότητας, ο κόσμος τούτος καταφέρνει να αποκτήσει στα μάτια του Εμμανουήλ το πλήρες νόημά του. Γονείς καταρρέουν μπροστά στην απώλεια των παιδιών τους, φιλάρεσκες κυρίες απελπίζονται μπρος στην αδυναμία τους να περπατήσουν και να επιδείξουν τα κάλλη τους, ένας νέος άντρας καταντά αλκοολικός καθώς η πολωνέζα φίλη του οδηγείται πίσω στην πατρίδα από έναν γοητευτικό «ξάδερφο». Ο δίδυμος βασανισμός της ζήλιας και της πλήξης δεν αγνοείται από τον συγγραφέα, και όμως μες στην απελπισία η ελπίδα παραμένει ζωντανή και ο περίγυρος των ασθενών γητεύει τον αναγνώστη σε βαθμό που τελειώνοντας την ανάγνωση να ομολογείς πως μόλις διάβασες ένα μικρό αριστούργημα.

Η αίσθηση πως πολλά από όσα περιτριγυρίζουν τον Εμμανουήλ τα έχει ξαναζήσει αναδεικνύεται σε μερικά σημεία της αφήγησης, όπως ήδη υπονόησα παραπάνω. Η ατμόσφαιρα της μικρής πόλης, οι εποχές, η βλάστηση, ακόμη και οι επιθυμίες των ανθρώπινων όντων λειτουργούν πρόδρομα για τον ήρωά μας, σαν κοινή εμπειρία της ανθρωπότητας. Μάλιστα, σε ένα μεταφορικό όραμά του, ο Εμμανουήλ, στη διάρκεια της χριστουγεννιάτικης λειτουργίας, φαντάζεται την ταπεινή ρωμανική εκκλησία, την κατασκευασμένη από ξυλεία παροπλισμένων πλοίων, να παρασύρεται, κατάφωτη από τα κεριά των πιστών, στα κύματα της μανιασμένης ωκεάνιας παλίρροιας ως τους ανοιχτούς ορίζοντες άλλων κόσμων, μαζί με όλους τους ασθενείς, τους γηγενείς και τον ιερέα. Τέτοιες εικόνες αγγίζουν τον σουρεαλισμό που μπόλιαζε τις τέχνες στα μεσοπολεμικά εκείνα χρόνια και απογειώνουν το έργο προς άλλες επικράτειες.

Ο συγγραφέας

Ο Μαξ Μπλέχερ (1909-1938) γεννήθηκε σε μια μικρή ρουμανική πόλη στη Βόρεια Μολδαβία, από εβραίους γονείς, ευκατάστατους εμπόρους πορσελάνης. Η παιδεία του ήταν ανάλογη, αλλά η καταστατική συνθήκη που χάραξε τη ζωή του ήταν η ασθένεια, που τον οδήγησε σε σειρά σανατορίων στη Γαλλία, τη Ρουμανία και την Ελβετία. Απ’ ό,τι φαίνεται, την αξιοποίησε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο για μας τους αναγνώστες. Ξεχάστηκε παντελώς και μόνο πρόσφατα επανανασύρθηκε από την κιβωτό της λήθης. Χρωστάμε στις ευρηματικές ως προς το επιλεγόμενο υλικό τους και ταυτόχρονα καλαίσθητες εκδόσεις Loggia το μικρό αυτό κομψοτέχνημα, και στον έμπειρο και πολυβραβευμένο ελληνορουμάνο μεταφραστή Βίκτωρ Ιβάνοβιτς το άρτιο αποτέλεσμα. Σημειωτέον ότι κυκλοφόρησε πέρυσι άλλο ένα βιβλίο του Μπλέχερ από τις ίδιες εκδόσεις που δεν το έχω ακόμη διαβάσει. Το χρωστάω στον εαυτό μου, ιδιαίτερα έπειτα από αυτήν την εμπειρία. Και κάτι τελευταίο. Ουδεμία σχέση έχει το βιβλίο με το Μαγικό βουνό του Τόμας Μαν, όπως ορισμένοι έσπευσαν να γράψουν κάπως επιπόλαια. Μόνο κοινό στοιχείο παραμένει το σκηνικό των σανατορίων της εποχής, αλλά κι εδώ μιλάμε για εντελώς διαφορετικά πράγματα.

{1BSYG}Μαξ Μπλέχερ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Επουλωμένες καρδιές{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Βίκτωρ Ιβάνοβιτς{CR}Εκδ. Loggia, σελ. 256{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 15 ευρ{4BTIM}ώ