Απελπισμένη χαρά

Η μόνη δυνατή και διατηρήσιμη πολιτική έννοια που έχει απομείνει είναι η δυσαρέσκεια. Ούτε η σταθερότητα, ούτε η ελπιδοφόρα ανατροπή, ούτε ο ορθολογισμός – το μετριοπαθές ζύγισμα των πραγμάτων. Ούτε η πρόβλεψη, το προσωπικό κουμάντο, η οικογενειακή μέριμνα, η αποταμίευση, ούτε η ξέφρενη ζωή, ούτε οι μεγαλειώδεις φαντασιώσεις. Εχουν συντριβεί όλα κάτω από πολιτικά κύματα που έσπασαν. Το καθένα στον δικό του μόλο. Η πολιτική συγκροτείται πάνω σε ένα εννοιολογικό κενό, περισσότερο στη διάψευση πάρα στη θέση. Υπάρχουν μικρές, φαινομενικά παρήγορες, θνησιγενείς όμως, εξαιρέσεις. Γρήγορα και ορμητικά, η πολιτική παραγωγή υποκαθίσταται από το χειρότερο όλων, που είναι ο αρνητισμός. Ο ολικός αρνητισμός του απογοητευμένου. Μικρές διέξοδοι, μικρά καπηλειά, παλιομεζέδες και παλιοποτά σε μια αγωνιώδη ψυχαγωγική ασημαντότητα, που πρέπει να αναλάβει τον ρόλο της διεξόδου. Που απλώς είναι έξοδος, όχι από το σπίτι (όπως στο ψυχαγωγικό τυπικό) αλλά από τη διανοητική, ψυχική ζωτικότητα. Σε αυτό το διαμορφωμένο πεδίο, τα πολλά τελευταία χρόνια, γίνονται οι μετρήσεις της κοινής γνώμης. Ενας διαμοιρασμός ποσοστών, ενώ πρόκειται απλώς για (περιστασιακή) ταξινόμηση ενός αξιακού χάους.

Αν ισχύει η παραπάνω περιγραφή, πρέπει οι αναλυτές των κομμάτων και οι opinion makers να αναθεωρήσουν. Οχι την ευστοχία τους αλλά τη δραστικότητά τους.

Σε μια τόσο δυνατή ευπλαστότητα τι να προβλέψεις και επί ποίου πεδίου; Καταλήγουμε στα απλά και δοκιμασμένα υλικά μιας στιγμιαίας ευγνωμοσύνης, αφοσίωσης που πανεύκολα μεταστρέφεται σε εγκατάλειψη. Επιδόματα, ένας αντιαναπτυξιακός πολιτικός εκμαυλισμός, που δεν δημιουργεί καν στρατούς. Σαν μελίσσι το κοινό πάει από άνθος σε άνθος, από βρύση σε βρύση. Οπως πάει, έτσι εγκαταλείπει. «Κόμμα: ομάς ανθρώπων, ειδότων ν’ αναγιγνώσκωσι και ν’ αρθρογραφώσιν, εχόντων χείρας και πόδας υγιείς, αλλά μισούντων πάσαν εργασίαν, οίτινες ενούμενοι υπό έναν οιονδήποτε αρχηγόν, ζητούσι ν’ αναβιβάσωσιν αυτόν διά παντός μέσου εις την έδραν του πρωθυπουργού, ίνα παράσχει αυτοίς τα μέσα να ζώσιν χωρίς να σκάπτωσι». Κάγχαζε ο Ροΐδης, σε ένα από τα πολλά κριτικά του σχόλια για την πολιτική και πολιτιστική κατάσταση της εποχής του. Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, ο Κρίστοφερ Λας στο έργο του «Ελάχιστος εαυτός» με εύγλωττο υπότιτλο «ψυχική επιβίωση σε καιρούς αναστάτωσης» γράφει: «Η κουλτούρα του ναρκισσισμού (…) θα μπορούσε να χαρακτηριστεί (…) κουλτούρα του επιβιωτισμού. Η καθημερινή ζωή έχει αρχίσει να διαμορφώνεται κατ΄ απομίμηση των στρατηγικών επιβίωσης που επιβάλλονται σ΄ εκείνους που είναι εκτεθειμένοι σε ακραίες αντιξοότητες. Εκλεκτική απάθεια, συναισθηματική αποδέσμευση από άλλους, απάρνηση του παρελθόντος και του μέλλοντος, αποφασιστικότητα να ζούμε μόνο σήμερα – αυτές οι τεχνικές συναισθηματικής διαχείρισης του εαυτού (…) έχουν φτάσει (…) να διαμορφώνουν τη ζωή των κοινών ανθρώπων στις κανονικές συνθήκες μιας γραφειοκρατικής κοινωνίας που γίνεται ευρέως αντιληπτή ως εκτεταμένο σύστημα ολικού ελέγχου». Και συνεχίζει: «Αντιμέτωποι με ένα εμφανώς ανελέητο και δυσμεταχείριστο περιβάλλον, οι άνθρωποι έχουν στραφεί στη διαχείριση του εαυτού τους. Με τη βοήθεια ενός πολύπλοκου πλέγματος θεραπευτικών επαγγελμάτων (…) προσπαθούν να συναρμολογήσουν μια τεχνολογία του εαυτού – που φαίνεται πως είναι ο μόνος τρόπος να σωθούν από την προσωπική κατάρρευση».

Το θέμα είναι ότι «το μηδέν» (το τιποτένιο όνειρο) έχει γίνει εδραία και συμπαγής πεποίθηση. Το μηδέν διαμορφώνει τις πολιτιστικές αναγωγές, τις πεποιθήσεις, τις ιδεολογικές κατασκευές, τις συμπεριφορές, αλλά διαμορφώνει και τα συμπερασματικά συστήματα και τους συμπερασματικούς μηχανισμούς.

Ισως, έναντι του προικισμένου μηδενισμού του Ροΐδη και της (συχνά, άνισης) αναλυτικής του Λας, μια λύση να είναι ο «έρωτας στα χιόνια» του Παπαδιαμάντη ή η αποφασιστικότητα του Ζίγκμουντ Μπάουμαν. Αλλά, φοβάμαι, μέσα στο μπλέντερ τα ίδια υλικά βρίσκονται, ιδίως όταν αναμειγνύονται με τις αναγνώσεις τους.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, ΕΜΠ