Ενας μεγάλος ανθρωπιστής της εποχής μας

Κλασικός φιλόλογος, υπότροφος στη Γαλλική Σχολή της Ρώμης, καθηγητής λατινικής φιλολογίας, ιστορικός, καθηγητής στο Κολλέγιο της Γαλλίας, φίλος και συνομιλητής του Μισέλ Φουκώ, αλπινιστής, ο Πωλ Βεν υπήρξε ένας από τους μεγάλους ανθρωπιστές της εποχής του, που αξίζει να διαβάσουμε και να ξαναδιαβάσουμε. Μια και μόνο φράση του αρκεί για ν’ αποτυπώσει την πρωτότυπη και ουσιώδη ουμανιστική του στάση: «Μπορούμε να εξηγήσουμε τον άνθρωπο, αλλά όχι να τον κατανοήσουμε». Αποστασιοποιημένος από κάθε απατηλή αντικειμενικότητα και κατ’ επέκταση από κάθε κατηγορηματική βεβαιότητα και άρα από κάθε αυθεντία, τουλάχιστον στον τομέα των επιστημών του ανθρώπου, ο Βεν είχε την πρωτοτυπία να ανανεώσει την ιστορική επιστήμη (παρά τις διαφωνίες πολλών συναδέλφων του) ξαναβρίσκοντας ένα ξεχασμένο νήμα: «Τι είναι η ιστορία; Η απάντηση δεν έχει αλλάξει από τότε, εδώ και 2.200 χρόνια, όταν οι επίγονοι του Αριστοτέλη βρήκαν την απάντηση: οι ιστορικοί αφηγούνται αληθινές ιστορίες που έχουν για πρωταγωνιστή τους τον άνθρωπο· η ιστορία είναι ένα μυθιστόρημα αλήθειας. Απάντηση που εκ πρώτης όψεως φαίνεται απλή».

Δύσμορφο παιδί (εξαιτίας μιας εκ γενετής ασθένειας) στη διχασμένη από τη γερμανική κατοχή Γαλλία, που χρειάστηκε, ωστόσο, να κατανοήσει· φοιτητής της Εκολ Νορμάλ Σουπεριέρ στο Παρίσι τη δεκαετία του 1950, υπήρξε μέλος του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, πριν αποχωρήσει μερικά χρόνια αργότερα απορρίπτοντας το κόμμα και το σοβιετικό σύστημα αλλά όχι τον αλτρουισμό των κομμουνιστών· παρακολούθησε από κοντά τη διαδικασία της αποαποικιοποίησης και του πολέμου της Αλγερίας, παίρνοντας ανοικτά θέση κατά των αποικιών· ανακάλυψε την Ιταλία και τις πνευματικές απολαύσεις που προσφέρει η ιστορία της και η τέχνη της· γνώρισε κι επηρεάστηκε από τις ιδέες του Μάη του 1968 (επιρροή που θα συναντήσουμε και σε αρχαιογνωστικές μελέτες του) και από τη δυναμική των ανερχόμενων, τότε, κινημάτων όπως του φεμινισμού· κυρίως στοχάστηκε, μέσα από τα κείμενα των Ελλήνων και των Λατίνων Κλασικών, των Γάλλων στοχαστών της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού, των Γερμανών φιλοσόφων του 19ου αι.· ενδιαφέρθηκε ουσιαστικά για την πολιτική οικονομία, την κλασική και τη μαρξιστική, και την κοινωνιολογία. Αλλά ο στοχασμός του, οι καλλιτεχνικές ευαισθησίες του, η προσωπικότητά του τον έφεραν να αναστοχαστεί την ιστορία πέρα από τις επιστημολογικές απαιτήσεις (αν όχι τους καταναγκασμούς) των κοινωνικών επιστημών, παρά την επιρροή του Ι. Καντ, του Φ. Νίτσε, του Μ. Βέμπερ, του Π. Ρικέρ, κ.ά., που υποψιαζόμαστε συχνά πίσω από τους στοχασμούς του· και, βέβαια, παρά την επιρροή του Μισέλ Φουκώ, συμμαθητή του και φίλου του, αν και, ίσως, αυτή η τελευταία τον απομάκρυνε από τις επιστημονικές βεβαιότητες και τον βοήθησε να πάρει τις αποστάσεις του από τα «καθεστώτα αληθείας» και τις ιεραρχίες τους.

Οι αρχαίες κοινωνίες

Οι παρατηρήσεις του και οι σκέψεις του για τον σύγχρονο κόσμο, μεταφέρθηκαν, ως διερώτηση, και στις αρχαίες κοινωνίες που μελετούσε: τα πολιτιστικά δάνεια και αντιδάνεια, οι ηγεμονίες κεντρικές ή περιφερειακές, ο ρόλος και η δυναμική μιας μη ηγεμονικής κοινωνικής τάξης όπως ήταν οι απελεύθεροι στη Ρώμη, οι θρησκείες και το θρησκευτικό συναίσθημα, η εθνική φιλοτιμία, η σημασία των εννοιών. Τα θέματά των επιστημονικών ενασχολήσεών του ακολουθούν αυτές τις προβληματικές: ο Ρωμαίος αυτοκράτορας, η πόλη, η μεσαία τάξη στη Ρώμη (αν υπήρχε), η ελληνική και η ρωμαϊκή ταυτότητα, η τέχνη και η προπαγάνδα στην αρχαία Ρώμη, η λατρεία και η ευσέβεια, ο παγανισμός και ο χριστιανισμός μπροστά στους μονομάχους, χριστιανοί και στωικοί, το τέλος της Ρώμης, οι ταυτότητες και οι συγκρούσεις, οι ευεργέτες και τα θεάματα. Με άλλα λόγια η ιστορία του, αν και λαμβάνει υπόψη την οικονομία και την κοινωνιολογία, τις χρησιμοποιεί με τον τρόπο της. Οχι χρονολογικά, όχι ανά λαούς και πολιτισμούς – όπως όταν συγκρίνει τους Ρωμαίους αυτοκράτορες με τους Οθωμανούς σουλτάνους -, αλλά διερευνώντας τις ανθρώπινες πρακτικές, μέσα στις οποίες οι άνθρωποι έβλεπαν την αλήθειά τους και πάλευαν για την αλήθειά τους. Μακριά από οριστικές απαντήσεις.

Ανανέωσε έτσι όσα γνωρίζαμε για την αρχαιότητα μέσα από ένα στοχασμό για τον σύγχρονο κόσμο και την παγκοσμιοποίηση. Το πιο πρόσφατο βιβλίο του, αφιερωμένο στη σχεδόν καταστραμμένη από τους Τζιχαντιστές αρχαία πόλη της Παλμύρας, αφήνει μια πικρή γεύση και μια μελαγχολική διάθεση για έναν πολιτισμό που χάνεται, γεύση ανάλογη μ’ αυτή που αφήνει η ανάγνωση των Θλιμμένων Τροπικών.

Το μη εξειδικευμένο στις κλασικές σπουδές ελληνικό κοινό έχει τη δυνατότητα να παρακολουθήσει το έργο του από τις πολλές και αξιόλογες μεταφράσεις που έχει γνωρίσει αυτό στη γλώσσα μας: από τις εκδόσεις Νήσος (Ο Μισέλ Φουκώ και οι ιστορικοί), τις εκδόσεις Ζαχαρόπουλος (Ο ελληνικός ευεργετισμός, Οι Έλληνες πίστευαν στους μύθους τους;), τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια (Τα μυστήρια του γυναικωνίτη), τις εκδόσεις της Εστίας (Η Ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα, Όταν ο κόσμος μας έγινε χριστιανικός – 312-394 μ. Χ., Παλμύρα).

Ο Ν. Ε. Καραπιδάκης είναι καθηγητής Μεσαιωνικής Ιστορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Διευθυντής της σειράς Ιστορία και Πολιτική στις εκδόσεις της Εστίας