Ο Μ. Καραγάτσης στο μετρό του Πειραιά

Πειραιώτισσα δεν είμαι. Ο Πειραιάς ωστόσο αποτελούσε, παιδιόθεν, έναν μεγάλο «σταθμό» της προσωπικής μου μυθολογίας. Πρώτα απ’ όλα ήταν – και παραμένει πάντα – ο προθάλαμος της μεγάλης επιστροφής. «Επιστροφής» στις κυκλαδίτικες πατρίδες, όταν κάθε Ιούνιο σαλπάραμε για τα νησιά και επιστροφής στη βάση μου όταν, Σεπτέμβριο πια, και έχοντας βαρεθεί το καλοκαίρι, γυρίζαμε στην Αθήνα. Στην πρώτη διαδρομή, με το που στρίβαμε από τη Συγγρού και άρχιζε (εκείνη την εποχή) να φαίνεται η θάλασσα του Νέου Φαλήρου, ήταν σαν να μου ερχόταν, μαζί με την αύρα της, οι μυρωδιές του σπιτιού της γιαγιάς μου στη Σύρο. Στη δεύτερη, με το που άρχιζε να διαγράφεται στον ορίζοντα το λιμάνι (ή, αν ήταν νύχτα, τα φώτα του) γέμιζε το κεφάλι μου με «μυρωδιές» από μολύβια και φωσφοριζέ γομολάστιχες. Ε, ήρθε μετά και το «Περαία μου, Περαία μου με τον Σαρωνικό σου, που έχεις για καμάρι σου τον Ολυμπιακό σου» κι έδεσε η σχέση.

Τον Πειραιά όμως τον ερωτεύτηκα στην πρώιμη εφηβεία μου. Μέσω ενός συγγραφέα που δεν είναι, μάλιστα, Πειραιώτης. Του Μ. Καραγάτση. Που τον αγάπησε περισσότερο, ίσως, και από την πατρίδα του, τη Θεσσαλία, στα καραγάτσια της οποίας χρωστάει το λογοτεχνικό του ψευδώνυμο. Δύο – τα σημαντικότερα ίσως – μυθιστορήματά του έχουν ως φόντο αλλά και «πρωταγωνιστή» κατά κάποιον τρόπο, τον Πειραιά. Ο «Γιούγκερμαν» που μαζί με τον «Συνταγματάρχη Λιάπκιν» και τη «Χίμαιρα» αποτελούν την τριλογία «Εγκλιματισμός κάτω απ’ τον ήλιο» και το «10», το τελευταίο και ημιτελές έργο του που σηματοδοτεί, για πολλούς αναλυτές, μια ιδεολογική στροφή του συγγραφέα αφού, πρώτη φορά, ασχολείται τόσο διεξοδικά με την εξαθλίωση που επιφέρει η φτώχεια. Τα δύο τελευταία χρόνια της ζωής του, όταν δηλαδή έγραφε το «10», κατέβαινε κάθε πρωί στον Πειραιά. Ετσι, χωρίς σχέδιο, τριγύριζε στην πόλη, περιδιάβαινε στις αγορές της (η περιγραφή, στο μυθιστόρημα, των δρόμων με τα ψαράδικα, τα χασάπικα, τα μπακάλικα και τα μανάβικα είναι αριστούργημα), έπιανε κουβεντολόι με τους κατοίκους, χάζευε ανθρώπους και τοπία, με δυο λόγια, εκμαίευε όλα εκείνα που τα μετουσίωνε σε Τέχνη.

Προχθές το βράδυ, με αφορμή τα εγκαίνια της γραμμής για Πειραιά του μετρό, φαντάστηκα τον Καραγάτση. Ψηλός, ευθυτενής, με μελαγχολικό βλέμμα και ένα από τα κομψά fifities κουστούμια του, θα έμπαινε στην πιο κοντινή, στο επί της οδού Πατριάρχου Ιωακείμ σπίτι του, στάση του μετρό, στον Ευαγγελισμό. Σε είκοσι λεπτά θα είχε φτάσει στον προορισμό του. Δεν ξέρω αν θα διάβαζε κάτι στη διαδρομή, μου αρέσει όμως περισσότερο η ιδέα ότι θα παρατηρούσε τους συνεπιβάτες του, θα «ανακάλυπτε» νέους ήρωες ή θα προσέθετε νέα στοιχεία στους ήδη υπάρχοντες. Ξέρω όμως σε ποια στάση θα κατέβαινε. Στα Μανιάτικα. Εκεί που είναι η οδός Αιτωλικού.

Οι πόλεις αλλάζουν (και μας αλλάζουν)

Μία ταμπέλα ήταν η αφορμή γι’ αυτήν την καραγάτσεια φανταστική διαδρομή. Την είδα σε μια φωτογραφία, σε ανάρτηση στα σόσιαλ μίντια του δημάρχου Γιάννη Μώραλη. Από το εσωτερικό του μετρό, με τις κυλιόμενες σκάλες, τα γυαλισμένα μάρμαρα, τις αστραφτερές κρυστάλλινες πόρτες, τα σύγχρονα ασανσέρ που εξυπηρετούν και τα άτομα με αναπηρία (πραγματικά όλα αυτά, όχι ζωγραφισμένα σε μουσαμάδες, για να μην ξεχνιόμαστε). Και μια μεγαλοπρεπή ταμπέλα που έδειχνε την έξοδο προς την οδό Αιτωλικού. Πού τον ξέρω εγώ αυτόν τον δρόμο; Από τον Καραγάτση τον ξέρω. Κοντά στην πολυκατοικία του «10» βρίσκεται. Ενας χωματόδρομος που τον περπατούσαν οι κάτοικοί της προσπαθώντας να ισορροπήσουν ανάμεσα στα στοιχειώδη μιας ζωής όπου το «δοχείο νυχτός» αποτελούσε προκλητική πολυτέλεια διαβίωσης, ανάμεσα στον νόμο και την παρανομία, την ηθική και την αξιακή παρακμή, την επιβίωση και την εξαθλίωση. Εκεί έβλεπε και ο Βασίλι Κάρλοβιτς τους Πειραιώτες να τρώνε «ψωμί, πολύ ψωμί για να χορτάσουν τη μεγάλη, την αιώνια πείνα τους».

Οι πόλεις αλλάζουν και, μαζί τους, αλλάζουμε κι εμείς. Και οι αλλαγές σημαίνουν πάντα εξέλιξη όσο κι αν δαιμονοποιείται, ενίοτε, από τους «πειρασμούς της νοσταλγίας». Ο χωματόδρομος του «10» έγινε τσίλικη επιγραφή. Που σηματοδοτεί το «πηγαινέλα» των ανθρώπων. Την πιο σίγουρη διαδρομή για έναν καινούργιο κόσμο.