Να δοθεί στην ψυχική υγεία η αξία που της πρέπει

H ημέρα αυτή αποτελεί μία ακόμα ευκαιρία να ξαναθυμηθούμε όλοι πόσο σημαντική είναι η ψυχική υγεία στον άνθρωπο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ήδη από δεκαετίας είχε προβλέψει ότι η κατάθλιψη θα ήταν η δεύτερη αιτία νοσηρότητας και αναπηρίας παγκοσμίως, ενώ η αυτοκτονία τέταρτη αιτία θανάτου στην ηλικιακή ομάδα 15-29 ετών. Οι συνάνθρωποί μας με σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας αρρωσταίνουν σωματικά συχνότερα και πεθαίνουν νωρίτερα (περί τις δύο δεκαετίες).

Η πανδημία ήρθε να μας θυμίσει τις υποχρεώσεις μας απέναντι στους νέους με δυσκολίες ψυχικής υγείας και στις οικογένειές τους, αφού ανισότητες, πόλεμοι, κρίσεις υγείας κ.λπ. επηρεάζουν μεγάλους πληθυσμούς σήμερα θέτοντας σε απειλή την υγεία, την ποιότητα ζωής και την ευεξία των ανθρώπων, επιβαρύνοντας ιδιαίτερα εκείνους που βρίσκονται σε πιο μειονεκτική θέση. Σύμφωνα με πολλές μελέτες, μεταξύ των οποίων και η δική μας, η πανδημία είχε παγκοσμίως αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων, ιδιαίτερα σε ήδη επιβαρυμένες (ψυχικά, οικονομικά, κοινωνικά κ.λπ.) ομάδες, ενώ ταυτόχρονα και η παροχή υπηρεσιών είχε αρνητικά επηρεαστεί, ιδιαίτερα σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος.

Είναι γνωστό πως οι μισές διά βίου ψυχικές διαταραχές στον άνθρωπο ξεκινούν πριν από την ηλικία των 14 ετών, συχνά υποτροπιάζουν, χρονίζουν, ενώ συνοδεύονται από ψυχική, κοινωνική και οικονομική επιβάρυνση. Ωστόσο, η πλειονότητα των παιδιών και εφήβων με σημαντικές ανάγκες ψυχικής υγείας δεν φτάνουν στις υπηρεσίες λόγω στίγματος, πρακτικών δυσκολιών, άρνησης ή υποτίμησης, άγνοιας κ.λπ. Είναι πια γνωστό πως οι αντίξοες εμπειρίες (κυρίως κακομεταχείριση) στην πρώιμη παιδική  ηλικία οδηγούν διαδοχικά σε γνωστικοσυναισθηματικά και κοινωνικά ελλείμματα, υιοθέτηση υψηλού κινδύνου συμπεριφορών και συνηθειών (π.χ. χρήση παράνομων ουσιών, αλκοόλ), κακή υγεία και ποιότητα ζωής, κοινωνικά προβλήματα, αναπηρία, μεταβολικό σύνδρομο ή/και πρώιμο θάνατο. Το άγχος και η κατάθλιψη στα παιδιά συνδέονται με άγχος και κατάθλιψη στην ενηλικίωση, παράνομη χρήση ουσιών, αποτυχία σχολικής φοίτησης, καθώς και αυτοκτονικότητα. Τα προβλήματα διαγωγής επίσης προδιαθέτουν σε μαθησιακή αποτυχία, χρήση ουσιών, αυτοκτονία και εγκληματικότητα. Εκτός των παιδιών που έχουν ήδη προβλήματα, υπάρχουν ευάλωτοι πληθυσμοί που χρήζουν προληπτικών παρεμβάσεων όπως π.χ. παιδιά – θύματα παραμέλησης / κακοποίησης, με χρόνια σωματικά νοσήματα, με γονείς πάσχοντες ψυχικά ή σωματικά κ.λπ.

Είναι αδήριτη ανάγκη να ενδυναμώσει η παρεχόμενη φροντίδα ώστε οι ανάγκες ψυχικής υγείας να καλύπτονται επαρκώς από τις κοινοτικές υπηρεσίες που θα είναι ποιοτικές, διαθέσιμες και προσιτές σε όλους. Πολλές καταστάσεις είναι αντιμετωπίσιμες με σχετικά χαμηλό κόστος (ενώ η μη θεραπεία τους ακριβότερη, σύμφωνα με τον ΠΟΥ). Οραματιζόμαστε έναν κόσμο στον οποίο η ψυχική υγεία εκτιμάται δεόντως, προστατεύεται και προάγεται, τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι σεβαστά και όλοι έχουν πρόσβαση στις υπηρεσίες που έχουν ανάγκη. Για να γίνει αυτό, χρειάζεται σοβαρή, και όχι επιπολής, επένδυση σε όλα τα μέτωπα από όλους, και κυρίως την πολιτεία, δηλαδή καταπολέμηση στίγματος, έγκαιρη ανίχνευση, διάγνωση και θεραπεία υπαρχόντων προβλημάτων ψυχικής υγείας, αλλά και πρόληψη της νόσησης και προαγωγή της σε ευάλωτες ομάδες πληθυσμού, εκπαίδευση και έρευνα, ώστε να δοθεί στην ψυχική υγεία η αξία που της πρέπει.

Ο Γεράσιμος Α. Κολαΐτης είναι καθηγητής Παιδοψυχιατρικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών