Το Trivial Pursuit {LF}των βραβείων Νομπέλ

609 βραβεία που δόθηκαν…

Μεταξύ 1901 και 2021, τα βραβεία Νομπέλ και το βραβείο Νομπέλ Οικονομικών Επιστημών απονεμήθηκαν 609 φορές σε 975 ανθρώπους και οργανισμούς. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας επικρατεί άκρα μυστικότητα γύρω από τα βραβεία Νομπέλ και εκείνους που επιλέγονται ως υποψήφιοί του. Τα ονόματα των προτεινομένων δεν ανακοινώνονται στο κοινό, γι’ αυτό και ένας προτεινόμενος αν δεν λάβει το βραβείο μπορεί και να μη μάθει ποτέ ότι είχε προταθεί.

…και 49 που δεν απονεμήθηκαν

Είναι δυνατόν να μη γίνει απονομή του βραβείου για μία χρονιά, αν δεν υπάρξει υποψήφιος άξιος βράβευσης σύμφωνα με το πνεύμα της διαθήκης του Νομπέλ ή αν η παγκόσμια κατάσταση εμποδίζει τη συγκέντρωση των απαραίτητων πληροφοριών κατά χώρα για τη λήψη απόφασης, όπως έχει συμβεί κατά τη διάρκεια των δύο παγκόσμιων πολέμων. Από την αρχή, το 1901, υπήρξαν χρονιές  κατά τις οποίες δεν απονεμήθηκαν τα βραβεία Νομπέλ. Ο συνολικός αριθμός των περιπτώσεων είναι 49. Οι περισσότερες από αυτές, κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918) και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου (1939-1945). Οπως αναφέρεται στο καταστατικό του Ιδρύματος Νομπέλ: «Εάν κανένα από τα υπό εξέταση έργα δεν κριθεί σημαντικό όπως αναφέρεται στην πρώτη παράγραφο, τα χρήματα του βραβείου κρατούνται μέχρι το επόμενο έτος. Εάν ακόμα και τότε το βραβείο δεν μπορεί να απονεμηθεί, το ποσό προστίθεται στα δεσμευμένα κεφάλαια του Ιδρύματος».

Χρονιές που δεν απονεμήθηκαν Νομπέλ Φυσικής: 1916, 1931, 1934, 1940, 1941, 1942.

Νομπέλ Χημείας: 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940, 1941, 1942.

Νομπέλ Ιατρικής: 1915, 1916, 1917, 1918, 1921, 1925, 1940, 1941, 1942.

Νομπέλ Λογοτεχνίας: 1914, 1918, 1935, 1940, 1941, 1942, 1943.

Νομπέλ Ειρήνης: 1914, 1915, 1916, 1918, 1923, 1924, 1928, 1932, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943, 1948, 1955, 1956, 1966, 1967, 1972.

60 Νομπέλ σε γυναίκες

Το Βραβείο Νομπέλ και το Βραβείο Οικονομικών Επιστημών στη μνήμη του Αλφρεντ Νομπέλ έχουν απονεμηθεί σε γυναίκες 60 φορές από το 1901 έως σήμερα. Μόνο μία γυναίκα, η Μαρί Κιουρί, έχει τιμηθεί δύο φορές, με το βραβείο Νομπέλ Φυσικής το 1903 και το βραβείο Νομπέλ Χημείας το 1911. Αυτό σημαίνει ότι συνολικά έχουν διακριθεί 59 γυναίκες με το βραβείο Νομπέλ.

Η φίλη του Νομπέλ

Η πρώτη γυναίκα που κέρδισε το Νομπέλ Ειρήνης το 1905 (και η δεύτερη γυναίκα μετά τη Μαρί Κιουρί) ήταν η βαρόνη Μπέρτα φον Σούτνερ. Η βαρόνη ήταν στενή φίλη του Αλφρεντ Νομπέλ και συγγραφέας του αντιπολεμικού μυθιστορήματος «Lay Down Your Arms» που έκανε θραύση στην εποχή του.

Επέλεξαν να αρνηθούν το βραβείο

Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ, στον οποίο απονεμήθηκε το Νομπέλ Λογοτεχνίας το 1964, αρνήθηκε το βραβείο, επειδή αρνιόταν σταθερά όλες τις επίσημες τιμές, δηλώνοντας ότι: «Ενας συγγραφέας πρέπει να αρνείται να επιτρέψει στον εαυτό του να γίνει κατεστημένο ακόμα κι εάν αυτό λαμβάνει χώρα με την πλέον αξιοσέβαστη μορφή».

Ο Λε Ντουκ Θο βραβεύθηκε με το Νομπέλ Ειρήνης το 1973 από κοινού με τον υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ Χένρι Κίσινγκερ για τη διαπραγμάτευση της ειρηνευτικής συμφωνίας για το Βιετνάμ. Ο Κίσινγκερ αποδέχθηκε κανονικά το βραβείο, αλλά ο Θο το αρνήθηκε λέγοντας ότι αληθινή ειρήνη δεν υπήρξε ποτέ. Ο Λε Ντουκ Θο δήλωσε ότι δεν ήταν σε θέση να αποδεχθεί το Νομπέλ Ειρήνης, επικαλούμενος την κατάσταση στο Βιετνάμ.

Τους ανάγκασαν να αρνηθούν το βραβείο

Τέσσερις νομπελίστες αναγκάστηκαν από  ολοκληρωτικά καθεστώτα να αρνηθούν το βραβείο Νομπέλ. Ο Αδόλφος Χίτλερ απαγόρευσε σε τρεις γερμανούς νομπελίστες, τον Ρίχαρντ Κουν, τον Αντολφ Μπούτεναντ και τον Γκέρχαρντ Ντομάγκ, να αποδεχθούν το βραβείο Νομπέλ. Ολοι τους μπόρεσαν αργότερα να παραλάβουν το δίπλωμα και το μετάλλιο του βραβείου Νομπέλ, αλλά όχι το ποσό του βραβείου. Το 1958 ο σοβιετικής καταγωγής Μπόρις Πάστερνακ ήταν ο βραβευμένος με Νομπέλ Λογοτεχνίας και αρχικά αποδέχθηκε το βραβείο. Ωστόσο αργότερα εξαναγκάστηκε από τις αρχές της Σοβιετικής Ενωσης να αρνηθεί το Νομπέλ.

Οι βραβευμένοι κρατούμενοι

Τρεις νομπελίστες βρίσκονταν υπό κράτηση όταν τους απονεμήθηκε το Νομπέλ Ειρήνης: ο γερμανός ειρηνιστής και δημοσιογράφος Καρλ φον Οσιέτσκι, η βιρμανή πολιτικός Αουνγκ Σαν Σου Κι και ο κινέζος ακτιβιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Λιου Σιαομπό.

Για ένα μικροσκόπιο

Ενα 12χρονο αγόρι έκανε οικονομία για να συγκεντρώσει χρήματα για να αγοράσει ένα μικροσκόπιο. Ο πατέρας του δανείστηκε χρήματα από τον κουμπαρά του και ξέχασε να τα επιστρέψει. Τότε ο γιος πήγε στο αστυνομικό τμήμα και κατήγγειλε το έγκλημα του πατέρα του. Ο πατέρας του μετά το αστυνομικό τμήμα και στον δρόμο τους για το σπίτι αγόρασε στον γιο του το μικροσκόπιο. Υστερα από χρόνια το αγόρι εξελίχθηκε σε ερευνητή και το 2013 βραβεύθηκε με το Νομπέλ Ιατρικής. Είναι ο Ράντι Γ. Σέκμαν.

Σύντροφοι στην επιστήμη

Η Γκέρτι και ο Καρλ Κόρι αποφοίτησαν μαζί από την Ιατρική Σχολή, παντρεύτηκαν και μετανάστευσαν από τη Βιέννη στο Μπάφαλο, αντιλαμβανόμενοι την άνοδο του αντισημιτισμού. Στις ΗΠΑ έκαναν από κοινού το μεγαλύτερο μέρος της ερευνητικής τους εργασίας γύρω από τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν συνεργατικά οι ορμόνες και τα ένζυμα. Το 1947, ύστερα από 30 χρόνια ομαδικής εργασίας, τους απονεμήθηκε το Βραβείο Ιατρικής για την έρευνά τους στον μεταβολισμό του γλυκογόνου και της γλυκόζης.

Η Μαρί και ο Πιερ Κιουρί παντρεύτηκαν το 1895. Την ίδια χρονιά ο Ανρί Μπεκερέλ  ανακάλυψε ότι τα ορυκτά που περιέχουν ουράνιο εκπέμπουν ισχυρή ακτινοβολία. Η Μαρί άρχισε να ενδιαφέρεται για αυτές τις «ακτίνες ουρανίου» και η έρευνά της οδήγησε στην ιδέα ενός εντελώς νέου στοιχείου. Αυτό έκανε τον Πιερ να παραμερίσει τη δική του έρευνα και να εμπλακεί βαθιά στο έργο της Μαρί. Το 1898 το ζεύγος Κιουρί ανακάλυψε δύο νέα στοιχεία: το πολώνιο και το ράδιο.

Η Ιρέν ήταν η μεγαλύτερη κόρη της Μαρί και του Πιερ Κιουρί. Ακολούθησε τα βήματά τους και άρχισε να εργάζεται στο Ινστιτούτο Ραδίου που είχαν ιδρύσει οι γονείς της. Το  1924 ο Φρεντερίκ Ζολιό ήρθε στο ινστιτούτο για να εργαστεί ως βοηθός της Μαρί Κιουρί. Η Ιρέν ήταν αυτή που του δίδαξε τις τεχνικές γύρω από την έρευνα για τη ραδιενέργεια. Παντρεύτηκαν το 1926. Το ζευγάρι ερευνούσε τόσο ατομικά όσο και από κοινού, ιδίως για την προβολή των πυρήνων, η οποία αποτέλεσε βασικό βήμα για την ανακάλυψη του νετρονίου και του ποζιτρονίου. Η μεγαλύτερη ανακάλυψή τους ήταν η τεχνητή ραδιενέργεια, για την οποία τούς απονεμήθηκε από κοινού το Βραβείο Χημείας το 1935.

Η τέχνη πίσω από τα βραβεία

Κατά τις τελετές απονομής των βραβείων Νομπέλ στις 10 Δεκεμβρίου οι βραβευθέντες  λαμβάνουν τρία αντικείμενα: ένα δίπλωμα, ένα μετάλλιο και ένα έγγραφο που επιβεβαιώνει το ποσό του βραβείου Νομπέλ. Κάθε δίπλωμα είναι ένα μοναδικό έργο τέχνης, το οποίο δημιουργείται από  σουηδούς και νορβηγούς καλλιτέχνες και καλλιγράφους. Το λογοτεχνικό δίπλωμα γράφεται σε περγαμηνή, δηλαδή σε ειδικά επεξεργασμένο δέρμα, κοσμημένο με την  ίδια τεχνική που χρησιμοποιούσαν οι εικονογράφοι βιβλίων κατά τον Μεσαίωνα. Ενώ τα διπλώματα που απονέμονται στους νομπελίστες των υπόλοιπων πεδίων  παράγονται σε χειροποίητο χαρτί κατόπιν ειδικής παραγγελίας. Ο καλλιτεχνικός σχεδιασμός των διπλωμάτων ποικίλλει με την πάροδο των ετών, αλλά το κείμενο ακολουθεί πάντα το ίδιο μοτίβο στη σουηδική και στη νορβηγική γλώσσα, αντίστοιχα. Τα «σουηδικά» διπλώματα φέρουν σε μεγάλο βαθμό το ίδιο κείμενο, αναφέροντας το πρόσωπο ή τα πρόσωπα στα οποία η  επιτροπή του βραβείου αποφασίζει να απονείμει το ετήσιο βραβείο, καθώς και μια αναφορά που εξηγεί τους λόγους. Το νορβηγικό δίπλωμα, από την άλλη πλευρά, δεν περιλάμβανε ποτέ αναφορά στο βραβείο.

Και τα μετάλλια των βραβείων Νομπέλ είναι χειροποίητα με προσεκτική ακρίβεια και από ανακυκλωμένο χρυσό 18 καρατίων.