Επίκαιροι στοχασμοί

Δεν είναι ρομαντισμός φτηνός, δεν είναι αρρωστημένη νοσταλγία, όσο κι αν η νοσταλγία είναι άγχος, πόνος, θλίψη για την επιστροφή στα οικεία, στα ήρεμα νερά της καθημερινότητας. Συμβαίνει συχνά, επιστρέφοντας στο παρελθόν ή σε μια στιγμή του, ακόμη και σε μια χειρονομία, έναν αποχαιρετισμό, να εξετάζουμε την πορεία του βίου μας, τη διαδρομή και τις φάσεις της διαδρομής. Αυτό, εξάλλου, δεν ήταν το μεγάλο επιστημονικό εύρημα του Φρόυντ και του ντιβανιού του; Ξαπλωμένος στο ντιβάνι ή στο κρεβάτι σου, σε στιγμές κρίσης, αλλά και σε χρόνο ανύποπτο, ξεφορτώνουν εικόνες, αναπηδούν αισθήματα και χαρές και αλαλαγμοί και βόγκοι. Και τότε ξυπνά ένας προσωπικός ανακριτής που αναλύει, κρίνει, τιμωρεί, συγχωρεί, κουκουλώνει. Ενας, όπως έλεγαν οι γιαγιάδες μας, δραγάτης, όπως ήταν ο χωρικός που φύλαγε τα χωράφια και τη φυτεία από τους κλέφτες και τις επελάσεις των αλεπούδων και των λύκων και, σε μερικές περιοχές, των αρκούδων και των τσακαλιών. Και ακόμα πιο συχνά – πυκνά σμήνη αρπακτικών και πεινασμένων φτερωτών και εντόμων, όπως οι ακρίδες που κατέστρεφαν σοδειές.

Ενας τέτοιος δραγάτης ξυπνάει συχνά και αίφνης στη συνείδηση και μας κρίνει, μας δικάζει και σπάνια, αλλά τυραννικά, μας οδηγεί είτε σε δημόσια αυτοκριτική, είτε στην αυτοχειρία, αν το αμάρτημα είναι καταδικαστέο μέσα στην ιστορία της ανθρώπινης περιπέτειας.

Η παγκόσμια λογοτεχνία, ποίηση, πεζογραφία, θέατρο είναι πεδία που καταγράφονται, αναλύονται, δικάζονται, κατανοούν τις ανθρώπινες εκτροπές από τον «κανόνα», αν και η ιστορία του ανθρώπου μέσα σε χιλιάδες χρόνια μετέβαλε, τροποποίησε, διόρθωσε ή κατήργησε έναν κανόνα ηθικής, λογικής και κριτικής των ανθρωπίνων πεπραγμένων. Αλλα τα κριτήρια βίου στην εποχή των Πυραμίδων, άλλα στην εποχή που καταγράφει ο Ομηρος, άλλα όσα κωδικοποιεί ο Θουκυδίδης. Αλλα στην εποχή της βυζαντινής θεολογίας, άλλα, όταν κατέκλυσαν την Ευρώπη οι λαοί των επιδρομέων με τα δικά τους κριτήρια, άλλα στην ηθική της εποχής που ονομάστηκε Αναγέννηση, άλλα, όταν το τυφέκιο αντικατέστησε το τόξο, άλλα, όταν ρήμαξε γυναικόπαιδα η ατομική βόμβα και άλλα ήθη φόρτωσε την κοινωνία των εθνών η πληθώρα των μέσων συγκοινωνίας και επικοινωνίας.

Ολες οι κοινωνίες, και οι πλέον πρωτόγονες, έχουν συγκροτήσει ένα δικαστήριο των ανθρωπίνων πράξεων και έχουν θεσπίσει κανόνες συμπεριφοράς, ώστε να αποφεύγεται η μεταμέλεια, είτε να πληρώσουν οι παραβάτες με διάφορα μέσα κολασμού. Από τον ομηρικό Αδη έως την Κόλαση του Δάντη η παραβατικότητα εμπίπτει σε μια σειρά διαβαθμισμένων τιμωριών. Από την άλλη στα Ηλύσια Πεδία και ο Παράδεισος είναι οι τόποι αναψυχής των εναρέτων.

Χάνεται μέσα στους σκοτεινούς αιώνες της ανθρώπινης ιστορίας ή προϊστορίας το πώς και πότε ο γυμνός πίθηκος, όταν στάθηκε στα δυο του πόδια, εφηύρε πως μόνη παρηγοριά του, αφού βρέθηκε αιφνίδια μπροστά στο γεγονός του θανάτου, της απώλειας, την Αλλη Ζωή, έτσι ώστε ο θάνατος εμφανίστηκε στη συνείδησή του ως σταθμός και όχι ως τέρμα. Η μετά θάνατον ζωή έγινε αφετηρία για την τέχνη. Τα ζώα που δεν γνωρίζουν ότι θα πεθάνουν δεν κάνουν τέχνη. Η τέχνη είναι, αν θέλετε, η ψευδαίσθηση μέσω των προϊόντων της ότι ο βίος συνεχίζεται με μια άλλη μορφή. Προσπαθούμε, όσο ζούμε, να αφήνουμε ως παρακαταθήκη, ως κληρονομιά, ως δωρεά, αν θέλετε, και ως απλή μαρτυρία τη συνεχή παρουσία μας στον κόσμο, αδυνατώντας να συμβιβαστούμε πως ο βίος, έστω βραχύς, είναι και τέρμα. Η ιστορία του ανθρώπου είναι μια συνεχής μαρτυρία ότι η ζωή συνεχίζεται. Αλήθεια, ποιος αφελής θα μπορούσε να πει ότι ο Ομηρος, ο Σαίξπηρ, ο Δάντης, ο Πικάσο δεν ζουν, όταν σε ολόκληρη την οικουμένη, ακόμη και εκείνη που ήταν άγνωστη Γη στον Ομηρο ή τον Γκαίτε, γενιές ανθρώπων συνειδητοποιούν τις αξίες του βίου και τη λάμψη του πνεύματος, χάρις σε έργα που λειτουργούν συνεχώς ως ζώσα συνείδηση της ανθρώπινης παρουσίας στον κόσμο. Οποιος έχει επισκεφτεί την Αίγυπτο και έχει κατέβει στα εσωτερικά δωμάτια των Πυραμίδων, όπου, εκτός από τη μούμια του Φαραώ, δίπλα του βλέπει τα αγαπημένα ζώα του, γάτες, σκύλους, αλλά και τα αγαπημένα του φαγητά, ζωγραφισμένα στα χρώματα, αλλά κατά την παράδοση της θρησκείας με μια ευχή που εκφωνεί, όταν «πεινάσει» ο νεκρός, ξαναβρίσκουν τη φρεσκάδα τους, τη νοστιμιά τους και τη δυνατότητά τους να συντηρούν τον νεκρό στην αιωνιότητα. Ως τη δική μας παράδοση, αρχαία, μεσαιωνική και σύγχρονη, λάδι και κρασί συνοδεύει τον νεκρό στον τάφο του και τα κόλλυβα στο μνημόσυνό του.

Εχω ζήσει στα νιάτα μου, στην επαρχία που μεγάλωσα, το δείπνο της παρηγοριάς, τραπέζι που στρώνεται στο σπίτι του νεκρού που ενταφιάστηκε το πρωί, όπου οι καλεσμένοι, φίλοι και βέβαια συγγενείς, συντηρούν με τη μνήμη την ιστορία του νεκρού.

Αυτές τις μέρες, που για άλλη μια φορά στην ιστορία του ανθρώπου ζούμε την κτηνωδία, δηλαδή την επιστροφή του ανθρώπου στο κτήνος, δηλαδή χωρίς μνήμη, χωρίς λογική και χωρίς ήθος, οι λαοί που υφίστανται την κτηνωδία βυθίζονται στις αξίες της παράδοσης, δηλαδή τα έργα τέχνης που μεταφέρουν ελπίδες, φαντασία, φόβους, όνειρα, ομορφιά. Τα χρόνια που ο τόπος μας βρέθηκε κάτω από το πέλμα βαρβάρου λαού παρηγορήθηκε με τη γέννα τραγουδιών, μορφών, ήχων και λέξεων, όγκων και συμπεριφορών (ηθών). Ενα από τα αριστουργηματικά δημοτικά τραγούδια, ηπειρώτικο, καταγράφει μια φοβερή, αλλά συχνή εμπειρία. Ενας αγρότης που έχει ζέψει το άλογο και κάνει με το αλέτρι βραγιές, ώστε να σπείρει, καθώς το υνί βυθίζεται στο χώμα, ακούγεται από το βάθος του χωραφιού ένας αναστεναγμός. Ο αγρότης ρωτά, γιατί ο θαμμένος εκεί βαθιά κλαίει και οδύρεται, μήπως έχασε μάνα, πατέρα, γυναίκα και παιδιά, μήπως γιατί βρέθηκε σε ξένη γη και δεν τάφηκε στην πατρίδα (μόνιμος καημός των Ελλήνων από τον Ομηρο έως σήμερα). Ο θαμμένος νεκρός απαντά πως τίποτε από αυτά δεν τον κάνουν να στενάζει. Αλλά τον πήρε το παράπονο, διότι το υνί του αλετριού, καθώς βυθίστηκε στο υγρό χώμα, του παραμέρισε το φέσι του και ασχήμυνε! Ενας τέτοιος λαός, με τέτοια ευαισθησία (και δεν είναι μόνο ο ελληνικός, να συνεννοούμαστε!), είναι αυτονόητο πως βιώνει τον χρόνο, όχι όπως τα ζώα, με κριτήριο την τροφή και το σεξ, αλλά ως εμπειρία και συναισθηματική και αισθητική και λογική ταξινομημένη στη Μνήμη. Δεν είναι τυχαίο πως ο Αριστοτέλης όρισε τον Ανθρωπο ως ζώο μνήμον. Οπως μας πληροφορεί ο Μακρυγιάννης, ο Κολοκοτρώνης, μετά την απελευθέρωση, διέσωζε και από τους αρχαίους Ευρωπαίους αρχαία μάρμαρα, αφού πήγαινε και ξενυχτούσε εκεί που είναι το Θησείο για να βεβαιώσει ό,τι έλεγε: «Γι΄ αυτά πολεμήσαμε»!

Ας μη μας ξενίζει, λοιπόν, που σε μια ευρωπαϊκή χώρα, με ιστορία που δέχεται σήμερα την ανελέητη λεηλασία (όπως θα έλεγε ο Αισχύλος) ενός άλλου λαού με δική του μεγάλη ιστορία, συγγενική και παράλληλη, ο λαός της Ουκρανίας αμύνεται με όπλο πνευματικό τις παραδόσεις του. Οποιος γνωρίζει την πνευματική ιστορία της περιοχής και την τέχνη που μνημείωσε το ήθος των ανθρώπων της, δεν μπορεί να αγνοεί το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» του Αϊζενστάιν, όπου μνημειώνεται η αντίσταση ενός λαού κατά της εισβολής βαρβάρων! Και η άμυνα του λαού στο αριστούργημα του μεγάλου σκηνοθέτη γίνεται σε μια περιοχή που ανήκει στην Ουκρανία!

Ο Ιβάν ο Τρομερός και στην ταινία την ομώνυμη του Αϊζενστάιν από τη μητρόπολη του καθεδρικού ναού του Κιέβου ξεκίνησε τη νικηφόρα του επέλαση εναντίον των Τατάρων. Τι βιώνει σήμερα ο ουκρανικός λαός; Είναι σαν να συμμαχούσαν οι Κρήτες με τους Ενετούς εναντίον της Αττικής. Οπως και να έχουν τα σημερινά τραγικά γεγονότα η ουσία είναι πως ο πόλεμος μαίνεται στην καρδιά της Ευρώπης, στην εποχή των μεγάλων και σημαντικών συμμαχιών λαών που στο παρελθόν πολέμησαν λυσσαλέα. Γάλλοι και Γερμανοί, Αγγλοι και Ισπανοί στην ιστορία γέμισαν την Ευρώπη με πτώματα. Τώρα έχουν κοινό νόμισμα, κοινούς θεσμούς και κοινές προοπτικές βίου.

Από ποιο σκοτάδι της ιστορίας ξεφύτρωσε αυτός ο Πούτιν;