Περί της ιταλικής λαϊκής δεξιάς

Ενας στους τέσσερις Ευρωπαίους στηρίζει ή παραμένει απαθής μπροστά στη σύγχρονη «ακροδεξιά»: βάζω εισαγωγικά διότι δεν έχουν όλα τα κόμματα που κινούνται στην άκρη του πολιτικού φάσματος ολοκληρωτικό όραμα· μονοκομματικό κράτος και παρελάσεις με το βήμα της χήνας. Αν τα δούμε στη διαχρονία θυμίζουν τη λαϊκή δεξιά της δεκαετίας του 1950. Τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά τους είναι ο υπερπατριωτισμός -ο οποίος τα καθιστά δύσπιστα, εχθρικά ή εκμεταλλευτικά έναντι της Ευρωπαϊκής Ένωσης- και ο κοινωνικός συντηρητισμός· η έμφαση στις οικογενειακές αξίες και η απόρριψη των σύγχρονων τάσεων στα ανθρώπινα δικαιώματα. Όσο για τη δημοτικότητά τους οφείλεται λιγότερο σ’ αυτά τα χαρακτηριστικά και περισσότερο στις θέσεις τους εναντίον της μετανάστευσης την οποία εκλαμβάνουν ως υπαρξιακή απειλή. Η ευρωπαϊκή λαϊκή δεξιά διαφέρει από την αμερικανική alt-Right κι από τη χριστιανική δεξιά που επηρεάζει τη νομοθεσία στις ΗΠΑ: τα κόμματα που στις ιταλικές εκλογές απέσπασαν το 43% των ψήφων δεν εμπνέονται από τον αχαλίνωτο οικονομικό φιλελευθερισμό της ακραίας πτέρυγας των Ρεπουμπλικανών, αλλά μάλλον από την παράδοση των μικροαστικών, σοσιαλ-εθνικιστικών ρευμάτων του 20ού αιώνα.

Οι Αδελφοί της Ιταλίας δανείζονται από την ιδεολογία της Τρίτης Θέσης, αλλά, στην πραγματικότητα, δεν έχουν «ιδεολογία»: ως προς το οικονομικοκοινωνικό σύστημα τοποθετούνται μεταξύ του καπιταλισμού και του σοσιαλισμού, πράγμα που σημαίνει βαθύ κράτος μαζί με όλη του την εικονοποιία, τα σύμβολα, τις τελετουργίες και τη νοσηρότητα. Η Terza Posizione παρουσιάζεται ως «πέρα από την αριστερά και τη δεξιά»: συναρμολογεί ιδέες και πρακτικές από αμφότερα τα πολιτικά άκρα -συντηρητικές στο εποικοδόμημα: θρησκευτικότητα, παραδοσιακούς ρόλους των φύλων, σεβασμό στην ιεραρχία- και αριστερές στην οικονομία, «λαϊκιστικές» θα λέγαμε. Ωστόσο, εκφράζει κυρίως αισθήματα -φόβους, νοσταλγία, εθνική υπερηφάνεια- όχι ιδέες.

Το πρώτο ατού της Τζόρτζια Μελόνι, όπως της Μαρίν Λεπέν στη Γαλλία, είναι ότι, σύμφωνα με μια οριακή πλειοψηφία, ενσαρκώνει τον πατριωτισμό σε μια διαλεκτική πατριωτισμού-κοσμοπολιτισμού. Αυτός ο πατριωτισμός υποτίθεται ότι εκφράζει την «ιταλικότητα», την ομοιογένεια και την ενότητα που απειλείται από την παγκοσμιοποίηση, την ευρωπαϊκή ισοπέδωση και τα μεταναστευτικά κύματα. Ο κοινωνικός συντηρητισμός, μια εκδοχή του τριπτύχου Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια, συνυφαίνεται με αυτή την ιδέα της εθνικής συνοχής: η διαφορά της ακροδεξιάς από άλλες πολιτικές δυνάμεις που προβάλλουν αντιρρήσεις για τον χειρισμό του μεταναστευτικού προβλήματος είναι ότι αναφέρεται στην εθνική καθαρότητα· ίσως και στην καθαρότητα του αίματος, της φυλής. Υπό αυτή την έννοια, ακόμα κι όταν η Τζόρτζια Μελόνι ή η Μαρίν Λεπέν ακούγονται σαν να μιλούν «λογικά», οι ρίζες της σκέψης τους ανάγονται σε έναν, δυνάμει, εγκληματικό εθνικισμό.

Η Τζόρτζια Μελόνι εκμεταλλεύτηκε το πρόβλημα της μετανάστευσης την ύπαρξη του οποίου αρνείται πεισματικά η αριστερά: νομίζω ότι αυτή η άρνηση, αυτή η διαρκής διάψευση των Ιταλών εκ μέρους των λεγόμενων προοδευτικών δυνάμεων, εκτίναξε την ακροδεξιά στην εξουσία. Η ακροδεξιά αναμόχλευσε τα πατριωτικά αισθήματα των Ιταλών δημιουργώντας έναν καινούργιο αλυτρωτισμό, αυτή τη φορά εναντίον των Αφρικανών βαρβάρων στις θύρες, και ξανάφερε στην επιφάνεια την ιδέα της «αδελφότητας»· της κοινής καταγωγής από τους Ρωμαίους. Αυτή είναι η βάση της κολακείας που ασκούν στους Ιταλούς οι Fratelli d’Italia, εξυμνώντας τις πιο έξαλλες μορφές πατριωτισμού οι οποίες συνόδευσαν μεγάλα ορόσημα της ιστορίας όπως ήταν η ιταλική ενοποίηση στη δεκαετία του 1860. Aλλά, αν στον 19ο αιώνα, για να δημιουργηθούν και να σταθεροποιηθούν τα έθνη-κράτη είχαν ανάγκη από ενοποιητικό ιστορικό αφήγημα, σήμερα ένα τέτοιο αφήγημα αποκτά αρνητική συνήχηση: δεν είναι μόνο αναχρονιστικό, είναι επιβλαβές για την ίδια την κοινωνική και πολιτισμική συνοχή την οποία ευαγγελίζεται.

Το ιστορικό αφήγημα είναι το δεύτερο ατού της Τζόρτζια Μελόνι η οποία θέλει να συμφιλιώσει τους Ιταλούς με τις λιγότερο ένδοξες σελίδες της ιστορίας τους. Απαλλάσσοντάς τους από την ενοχή για τον φασισμό και για τις γελοίες αποικιοκρατικές εκστρατείες, η Μελόνι, ο Σαλβίνι, ο Μπερλουσκόνι παρουσιάζουν την ιστορία ως μια ωραία συνέχεια κατά την οποία ό,τι συνέβη συνέβη «για το καλό της Ιταλίας». Πρόκειται για μια κάπως παιδαριώδη πρόσληψη του παρελθόντος που ωστόσο έχει απήχηση σε πολλούς ανθρώπους: οι Ιταλοί έχουν κουραστεί να ακούνε για τις παλιές αμαρτίες και για τις μόνιμες πληγές της χώρας τους -από τον φασισμό μέχρι τη μαφία και τα μασονικά πλοκάμια του παρακράτους. Έρχεται λοιπόν η ακροδεξιά να τονώσει την αυτοπεποίθησή τους: ίσως κι αυτό να ακούγεται «λογικό» αλλά δεν είναι. Η εθνικιστική, «ενοποιητική» προπαγάνδα τούς αντιμετωπίζει σαν νήπια που πρέπει να τα καθησυχάζεις και να τονώνεις την εμπιστοσύνη στις αρετές τους. Γι’ αυτό, μαζί με την αναθεώρηση του ιστορικού αφηγήματος, εξαίρει μερικές από αρετές του παρελθόντος -ηρωισμό, αυταπάρνηση, συλλογικό πνεύμα, υπακοή στους νόμους, πειθαρχία- οι οποίες έχουν καταρρεύσει με αποτέλεσμα η Ιταλία να μην μπορεί να πάει «μπροστά».

Η ιταλική ιδιαιτερότητα, δηλαδή η σχετικά πρόσφατη ιταλική ενοποίηση, το επίμονο χάσμα Βορρά-Νότου και οι πολλαπλές τοπικές ταυτότητες που διεκδικούν «διαφορά» -π.χ. το Φριούλι, η Σαρδηνία, η Σικελία, το Βένετο- ή που αντιστέκονται στην «πεδεμοντίαση» της χώρας, καθιστούν την πατριωτική ρητορική σχεδόν απαραίτητη: έτσι, αν και από τη φύση του ο «πατριωτισμός» οδηγεί σε εθνικιστικές παραμορφώσεις, όλες οι πολιτικές δυνάμεις, ακόμα και το Δημοκρατικό Κόμμα, περιλαμβάνουν πατριωτικά αφηγήματα. Αλλά, όπως θα περίμενε κανείς, οι φιλοευρωπαϊστές κατηγορούνται ότι τοποθετούν τις ιδρυτικές αρχές της ΕΕ πάνω από την «ιταλικότητα» -δηλαδή τον Καθολικισμό, την αφοσίωση στην οικογένεια (familismo) κτλ- ενώ οι γνήσιοι Ιταλοί, οι «αδελφοί», είναι πρώτα Ιταλοί και ύστερα οτιδήποτε άλλο. Ή μάλλον δεν είναι τίποτα άλλο. Πρόκειται με λίγα λόγια για την εφαρμογή του familismo στο κράτος: φροντίζουμε τα του οίκου μας· δείχνουμε πίστη και αλληλεγγύη αναμεταξύ μας· το κοινωνικό μας δίκτυο συντίθεται από γονείς, αδέρφια, ξαδέρφια, θείους και νονούς -νονούς και με τις δύο τις έννοιες του όρου.