Από την μπούργκα στο τσιπ

Σκέφτομαι συχνά πώς σκέπτονται και πώς αποφασίζουν κάποιοι γκουρού των λαών να ταπεινώσουν, να περιορίσουν, να περιθωριοποιήσουν τη γυναίκα, κυρίως της σημερινής κοινωνικής, πολιτικής, οικονομικής και πολιτισμικής εποχής. Αλήθεια, φίλοι, με ποια λογική μια θεοκρατική κοινωνία, όπως τη βλέπουμε να περιφέρει το δρεπάνι της στο γυναικείο φύλο, έφτασε στην ανοησία να πιστεύει πως σεξουαλική πρόκληση είναι τα μαλλιά μιας γυναίκας, έτσι ώστε περιορίζεται η «πρόκληση» με μια μαντίλα, ενώ τα κύρια ανατομικά στοιχεία μένουν ακάλυπτα, αφού, ακόμη και από τον απλό λαϊκό τραγουδιστή, η αγάπη «από τα μάτια πιάνεται, στα χείλη κατεβαίνει και από τα χείλη στην καρδιά ριζώνει και δε βγαίνει»;

Βέβαια, στην ανατολική παράδοση και στον αρχαίο μύθο τα μαλλιά μιας επικίνδυνης ερωτικά γυναίκας κουρεύονταν. Οπως ποτέ δεν κατάλαβα, λογικά πάντα, όταν στην Κατοχή οι συλλαμβανόμενες γυναίκες κουρεύονταν. Στα νιάτα μου, στην επαρχία που μεγάλωσα, πρόλαβα να δω τη διαπόμπευση γυναικών πάνω στο γαϊδούρι, κουρεμένες με την ψιλή, να χλευάζονται από τις «τίμιες» κυράδες, αφού πιάστηκαν να μοιχεύονται. Με τον εραστή ελεύθερο να ποιεί την πάπια!

Είναι να απορεί κανείς με τα ερωτηματικά που μας γεμίζει η γνώση ότι στη σημερινή Περσία, στο Ιράν, τιμωρείται βάναυσα έως θανάτου μια γυναίκα που αφήνει έστω και μια τούφα μαλλιών να ξεφύγει από τη μαντίλα, ενώ είναι προχωρημένη χειρίστρια όλων των σύγχρονων μηχανισμών επικοινωνίας. Γυναίκες στο Ιράν βρίσκονται στα γραφεία πίσω από προχωρημένα ηλεκτρονικά εργαλεία αποθήκευσης, ταξινόμησης, διάδοσης γνώσεων, πίσω από προχωρημένες ηλεκτρονικές μηχανές στα αεροδρόμια, τελωνεία, τροχαίας σηματοδότησης. Στα Πανεπιστήμια της Τεχεράνης φοιτήτριες με μπούργκα, βέβαια, στο αμφιθέατρο καταγράφουν την παράδοση του καθηγητή με τελευταίας εσοδείας λάπτοπ! Ο τέλειος παραλογισμός, δεδομένου ότι ο γυναικείος πληθυσμός είναι αριθμητικά μεγαλύτερος από τον ανδρικό. Αυτές οι γυναίκες που βλέπετε στις οθόνες σας να διαδηλώνουν και τελετουργικά να κόβουν τα μαλλιά τους είναι πιθανόν αεροσυνοδοί, χειριστές οπλικών συστημάτων και, φυσικά, ακόμη και διευθυντικά στελέχη σε σύγχρονες μονάδες εμπορικές, βιομηχανικές, εκπαιδευτικές, στρατιωτικές, ερευνητικές. Ο αδιανόητος παραλογισμός.

Η μίμησις πράξεως, όπως στον υπόλοιπο κόσμο σήμερα θριαμβεύει ως θεατρική τέχνη, είναι απαγορευμένη στο θεοκρατικό καθεστώς που αναμασά πανάρχαιη εντολή ήδη στην Παλαιά Διαθήκη: «Ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον ουδέ παντός ομοίωμα». Παρ’ όλ’ αυτά, τολμηροί καλλιτέχνες, κυρίως του σινεμά, έχουν εντυπωσιάσει τα ποιοτικά κινηματογραφικά δρώμενα. Πολλοί δραπέτευσαν στη Δύση, αλλά άλλοι επιμένουν να δημιουργούν μέσα από τις ρωγμές του συστήματος των αγιατολάχ. Και να σκεφτεί κανείς πως ο έλληνας πολιτικός Σόλων, θέλοντας να βρει τους καταλληλότερους τρόπους διακυβέρνησης των λαών για να τους εφαρμόσει στην Αθήνα, ταξίδεψε στην αρχαία Περσία και στην Αίγυπτο, αρχαίους πολιτισμούς με δοκιμασμένους θεσμούς για να επιλέξει το καταλληλότερο σύστημα κανόνων λειτουργικής, ορθολογιστικής και αποδοτικής διακυβέρνησης.

Ο μέγας Ομηρος στην «Ιλιάδα», όπου συγκρούονται δύο πολιτισμικές παραδόσεις, εκτιμά εξίσου και σέβεται την πολιτική ηθική, τα νομικά πλαίσια και τα αποτελέσματα μιας πρακτικής δημόσιας παιδείας και στους Τρώες και στους Ελληνες. Αν, μάλιστα, σκεφτούμε πως Εκτορας, Αινείας, Εκάβη, Ανδρομάχη κυριαρχούν ως ήθος στα ομηρικά έπη και πόσο αρνητική είναι συχνά η παρουσία του Αγαμέμνονα. Πόσο σεβασμό έχει ο Αίας στον Εκτορα, όταν μονομαχούν. Εκείνο, όμως, που κυριαρχεί και στο έπος και στην τραγωδία είναι το ήθος των γυναικών, και όταν ακόμη φτάνουν στα όρια της ανταρσίας. Η Αντιγόνη, η Ηλέκτρα, η Ιφιγένεια, η Αγαύη, η Πολυξένη, οι γυναικείοι χοροί έχουν μια εξαίσια ακτινοβολία, την ώρα που η πολιτική πράξη στην Αθήνα, π.χ., αποκλείει τις γυναίκες από την Αγορά, τη Βουλή, τα Δικαστήρια. Αλλά η Λυσιστράτη, η Πραξαγόρα, σε ένα αμφιθέατρο που οι γυναίκες, μαζί με τους δούλους, είναι στις τελευταίες κερκίδες και στο κοίλον κυριαρχούν οι άνδρες, αναδεικνύουν πολιτικά προσόντα, ορθολογική σκέψη και στέρεο ήθος.

Η εβραϊκή ιστορία και το Ισλάμ πορεύτηκαν χεραγκαλιά στην αποτίμηση της γυναίκας, γι’ αυτό στους σκοτεινούς αιώνες της Ευρώπης το θέατρο βουβάθηκε και, όπου ξεφύτρωνε, απουσίαζε η γυναίκα-ηθοποιός. Εγώ μόλις το 1949 στη Λαμία είδα αποκλειστικά ανδρικό θίασο, και μάλιστα, όταν η δικτατορία με εξόρισε στο Κρανίδι, είδα το 1968 θίασο που έπαιζε την «Γκόλφω», με άνδρα στον επώνυμο ρόλο!

Θυμίζω κάτι που το έχω και παλιότερα ξαναγράψει. Στο Βυζάντιο, όπου το θέατρο ήταν αποσυνάγωγο και μόλις κλεφτά κυκλοφορούσαν στις λαϊκές αγορές μπουλούκια μίμων, η λέξη «θυμελική γυναίκα», δηλαδή γυναίκα της θυμέλης, του ιερού βωμού μέσα στα αρχαία αμφιθέατρα, σήμαινε για τους Βυζαντινούς «πόρνη»! Αυτή, όμως, η εντύπωση κυριαρχούσε και στην ελληνική επαρχία που μεγάλωσα. Οταν ανακοίνωσα στο σόι πως θα σπουδάσω θέατρο, η αδελφή της μητέρας μου μού είπε πως δεν θα ξαναπατούσα σπίτι της, μόλο τον ενθουσιασμό του φιλολόγου πατέρα μου για την επιλογή μου!

Πώς, όμως, στο Ισλάμ η δογματική άποψη για την μίμησιν πράξεως έφτασε να λογοκρίνει το πρόσωπο της γυναίκας, και μάλιστα τα μαλλιά. Είναι κάτι ανάλογο με την ανάθεση της ανδρικότητας στα μουστάκια. Ενας από τους εξευτελισμούς που γελοιοποιούσαν τον άνδρα ήταν να του ξυρίσουν το ένσημο του ανδρισμού, το μουστάκι.

Θυμάμαι στα παιδικά μου χρόνια στο σπίτι της γιαγιάς στην επαρχία να μιλάνε υποτιμητικά για γείτονα που είχε ξυρίσει το μουστάκι ή για κάποιον ντόπιο που τιμωρήθηκε με ξύρισμα του στριφτού του ανδρικού παρασήμου ή ακόμα και στον Εμφύλιο να τιμωρείται, είτε αντάρτης, είτε χωροφύλακας με το ξύρισμα του μύστακος! Γιατί οι άνδρες στα ελληνικά χωριά άφηναν γένια, όταν έχαναν γυναίκα, παιδιά, εγγόνια; Γιατί οι γυναίκες κουρεύονταν σε ένδειξη μεγάλου πένθους; Ηταν και στις δύο περιπτώσεις ένας συμβολισμός, να αλλάζουν πρόσωπο και προσωπείο σε ένδειξη της ανατροπής του συνήθους τρόπου και ήθους.

Βλέποντας στην τηλεόραση την εξέγερση των γυναικών στην Περσία να συμβολίζεται με την απόρριψη της μπούργκας και τη δημόσια «θυσία» της ακούρευτης κόμης, γυρίζεις χιλιάδες χρόνια πίσω στις παραδόσεις, τους μύθους όλων των λαών της Μεσογείου και κατανοείς τρόπους οργάνωσης της κοινωνίας, τη λειτουργία των θεσμών, των ηθών, της αισθητικής και, κυρίως, τη θέση της γυναίκας μέσα στην κοινωνική δομή κάθε λαού. Ας μη μας ενθουσιάζει, λοιπόν, η διαπίστωση, όταν στο Ιράν οι γυναίκες μετέχουν στην παραγωγή με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε εμείς στη Δύση αυτό το δικαίωμα. Στις χώρες που μας φέρνει την εικόνα τους στο σπίτι μας η τηλεόραση η πορεία μιας γυναίκας από την μπουγάδα, το κουβάλημα του κουβά από τη βρύση στο πλυσταριό, το ζύμωμα, το φούρνισμα, το μπλαστρί, το σάρωμα πέρασε στην αγορά, είτε στην ιδιωτική οικογενειακή επιχείρηση, είτε στη βιοτεχνία, τη βιομηχανία με το ίδιο σκεπτικό. Διότι δεν απαλλάχθηκε, βέβαια, από τη λάτρα του πλυσταριού, της κουζίνας, του μαγειρέματος και της αφοσίωσης στο μεγάλωμα των παιδιών της.

Μου έτυχε στην επαρχία που υπηρέτησα ως καθηγητής, μέρες που είχαμε ορίσει να δίνουμε πληροφορίες για την πρόοδο των μαθητών, να έρχεται μητέρα (ποτέ πατέρας!) να ρωτήσει και να αφήνει έξω από την είσοδο σακούλες με τα ψώνια ή νήμα του αργαλειού και παπούτσια των παιδιών που ήταν στον τσαγκάρη.

Τέτοιες γυναίκες είναι οι Ιρανές που εξεγέρθηκαν και φοβάμαι πως η επανάστασή τους, όπως έγινε και αλλού, θα αργήσει να ανατρέψει τυραννίδα αιώνων του αρσενικού. Για πόσα χρόνια ακόμα στις γειτονιές της Μεσογείου η Σαλώμη ή ο αγιατολάχ θα σπεύδει να σκεπάσει ένα ατίθασο τσουλούφι από το κεφάλι της έφηβης, βουτηγμένης στην εξουσία της μπούργκας;

Ευτυχώς που υπάρχει η τηλεόραση, το Ιντερνετ και τα άλλα μέσα επικοινωνίας και πληροφόρησης. Ποιος μπορεί να αποτρέψει έναν έφηβον να γνωρίζει ήθη, τρόπους, μεθόδους συνομηλίκων του στον κόσμο; Γι’ αυτό και βλέπουμε στις μαζικές κινητοποιήσεις στις χώρες του σκοταδισμού, δίπλα στα επαναστατημένα κορίτσια, νέους εφήβους και άνδρες. Πριν από χιλιάδες χρόνια ο κόσμος πήγε μπροστά με τη γραφή, ύστερα με την τυπογραφία, αργότερα με το ράδιο, το σινεμά. Τώρα είναι τα εξαίσια μέσα που διαθέτουν στο δωμάτιό τους εκατομμύρια παιδιά, και ιδιαίτερα κορίτσια, που στη θέση της μπούργκας έχουν ένα θαυμαστό τσιπ.