«Η Ευρώπη θα αντέξει την πρόκληση της Ιταλίας»

Ο 79χρονος Ιαν Κέρσοου είναι ένας από τους σημαντικότερους ιστορικούς της Ευρώπης. Είναι περισσότερο γνωστός για τη βιογραφία του Χίτλερ, η οποία θεωρείται η πιο πλήρης έρευνα για τον άνθρωπο που αιματοκύλισε την Ευρώπη, αλλά είναι επίσης συγγραφέας και μιας δίτομης ιστορίας της Ευρώπης, που αποτελείται από την «Κάθοδο στην Κόλαση (1914-1949)» και την «Ανοδο και Κρίση (1950-2017)». Μόλις δημοσίευσε το βιβλίο «Προσωπικότητα και εξουσία – Δημιουργοί και καταστροφείς της σύγχρονης Ευρώπης», στο οποίο, από τον Λένιν έως τον Χέλμουτ Κολ, εξετάζει τη ζωή 12 ηγετών που σημάδεψαν την ιστορία της ηπείρου μας.

Πέρα από τον ηθικό προβληματισμό που του προκαλούν προσωπικότητες που προχώρησαν σε θηριωδίες όπως ο Χίτλερ, ο Στάλιν ή ο Φράνκο, ο Κέρσοου προσπαθεί να απαντήσει στο βιβλίο αυτό στο περίπλοκο ερώτημα αν κάποια άτομα ήταν ικανά να αλλάξουν την ιστορία ή αν συνέβη το αντίθετο και χωρίς τις συνθήκες που τα περιέβαλαν δεν θα είχαν ποτέ φτάσει στην εξουσία και, επομένως, δεν θα είχαν επηρεάσει την εποχή τους.

Οι παραλληλισμοί

Δεν είναι εύκολο να κάνουμε παραλληλισμούς με το παρελθόν, σημειώνει ο δημοσιογράφος της «El Pais» που μίλησε με τον Κέρσοου, αλλά διαβάζοντας το τελευταίο του βιβλίο δεν μπορεί να μην προσέξει κάποιος ότι το χάος μέσα στο οποίο γεννήθηκε ο φασισμός θυμίζει σημερινές συνθήκες: επικρατούσε αστάθεια, πληθωρισμός, οικονομική κρίση και βία.

Στην εποχή μας είδαμε την κατάληψη του Καπιτωλίου στις ΗΠΑ από τον οργισμένο όχλο και πρόσφατα την άνοδο των νεοφασιστών στην Ιταλία. Μήπως ζούμε σε μια νέα δεκαετία του 1920; «Ανησυχώ», απάντησε ο βρετανός ιστορικός, «αλλά με καθησυχάζουν οι σημαντικές διαφορές μεταξύ του σήμερα και της δεκαετίας του 1920. Μπορείτε να πείτε ότι όλοι οι φασίστες είναι λαϊκιστές, αλλά δεν είναι όλοι οι λαϊκιστές φασίστες, και αυτό που έχουμε τώρα είναι λαϊκιστές, όπως στην περίπτωση της Μελόνι στην Ιταλία. Ωστόσο αυτό συμβαίνει στο πλαίσιο των δημοκρατικών δομών, οι οποίες είναι πλέον πολύ πιο εδραιωμένες από ό,τι ήταν στις δεκαετίες του 1920 και του 1930. Η βία που βλέπουμε τώρα είναι ελάχιστη σε σύγκριση με εκείνη που επικρατούσε τότε. Δεν έχουμε συμμορίες κακοποιών να κυκλοφορούν στους δρόμους και να χτυπούν ανθρώπους».

Στις Ηνωμένες Πολιτείες

Ισχύει αυτό και για τις ΗΠΑ; «Το σενάριο εκεί είναι πολύ ανησυχητικό. Αλλά ακόμη και η επίθεση στο Καπιτώλιο αποτελεί ακραίο επεισόδιο. Αυτό το είδος βίας δεν είναι τόσο διαδεδομένο. Ετσι, είμαι βέβαιος ότι ακόμη και στις ΗΠΑ οι συνταγματικές δομές θα μπορέσουν να αντέξουν, όπως συνέβη και επί προεδρίας Τραμπ. Οσο για την Ευρώπη, είμαι βέβαιος ότι οι δημοκρατίες θα αντέξουν τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν, όχι μόνο στην Ιταλία, αλλά και στην Ουγγαρία και την Πολωνία. Αν συγκρίνουμε με τις δεκαετίες του 1920 και του 1930, οι διαφορές είναι πολύ μεγαλύτερες από τις ομοιότητες».

Στο βιβλίο του για την πτώση του Γ΄ Ράιχ, «Το τέλος», αναφέρει έναν διανοούμενο που αναρωτιέται πώς εκατομμύρια άνθρωποι μπόρεσαν να ακολουθήσουν τον Χίτλερ και λέει: «Το πρόβλημα δεν ήταν ο Χίτλερ, το πρόβλημα ήμασταν εμείς». Πώς είναι δυνατόν οι φασίστες δικτάτορες να έχουν τόσα εκατομμύρια οπαδούς; «Μεγάλα τμήματα του πληθυσμού υποστήριξαν αυτούς τους δικτάτορες. Αυτό είναι αλήθεια. Αλλά τους στήριξαν σε μια κατάσταση τεράστιας κρίσης στις χώρες τους. Ακόμη και έτσι, δεν ήταν το σύνολο του πληθυσμού, αλλά ένα μέρος του, μερικές φορές μια μεγάλη μειονότητα, όπως στην περίπτωση του Χίτλερ. Επειδή ποτέ δεν πέτυχε μεγάλη εκλογική πλειοψηφία. Υπήρχαν πολύ σύνθετοι λόγοι που τους έφεραν στην εξουσία – λόγοι που έχουν να κάνουν με την τεράστια εθνική κρίση που υπέστησαν η Ιταλία και η Γερμανία μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τη Μεγάλη Υφεση. Είναι εύκολο να γενικεύσουμε και να θεωρήσουμε τους πολίτες υπεύθυνους για την ανάδειξη αυτών των ηγετών στην εξουσία. Διότι όταν βρίσκονται στην εξουσία μπορούν να χειραγωγούν τους ανθρώπους, να προχωρούν σε καταστολή και να εφαρμόζουν πολιτικές που καταλήγουν να είναι καταστροφικές».

Οι γυναίκες

Μεταξύ των δώδεκα ηγετών με τους οποίους ασχολείται στο νέο βιβλίο (Λένιν, Στάλιν, Χίτλερ, Μουσολίνι, Τίτο, Φράνκο, Τσόρτσιλ, Ντε Γκολ, Αντενάουερ, Γκορμπατσόφ, Θάτσερ και Κολ) μόνο μία γυναίκα υπάρχει. Εξηγεί ότι αυτό αντανακλά την πατριαρχία στην πολιτική του 20ού αιώνα. Αραγε τα πράγματα έχουν αλλάξει; «Ναι, και ευτυχώς εξακολουθούν να αλλάζουν. Υπάρχουν πλέον γυναίκες στην εξουσία σε πολλές χώρες. Οι γυναίκες έχουν εισέλθει στην πολιτική με ηχηρό τρόπο. Στα περισσότερα δημοκρατικά κοινοβούλια υπάρχει ευρεία εκπροσώπηση. Αυτό δεν συνέβαινε καθόλου στην εποχή της Θάτσερ».

Αραγε είναι ο εγωισμός χαρακτηριστικό των πολιτικών που έγραψαν Ιστορία; «Σίγουρα. Ο Τσόρτσιλ ήταν ένα εξαιρετικά εγωκεντρικό άτομο. Και ο Αϊζενχάουερ. Και ο Σαρλ ντε Γκολ, τον οποίο ορίζω ως δημοκράτη, αν και από πολλές απόψεις ήταν ένας ηγέτης με πολύ αυταρχικό στυλ και πολύ εγωκεντρικός. Νομίζω ότι ο εγωισμός είναι ένα χαρακτηριστικό που μοιράζονται όλοι οι πολιτικοί που περιγράφω».