Να φάμε τους πλούσιους;

Οχι, απαντά ο Φρανσουά Ζεμέν, ειδικός για θέματα γεωπολιτικής του περιβάλλοντος και καθηγητής στο Παρίσι, την Γκρενόμπλ και το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών. Το ανθρακικό αποτύπωμα των πλουσίων – γράφει στη «Libération» – είναι ασφαλώς πολλαπλάσιο εκείνου που αντιστοιχεί στον μέσο πολίτη: στη Γαλλία, για παράδειγμα, το μέσο αποτύπωμα κάποιου που ανήκει στο πιο πλούσιο 10% του πληθυσμού είναι 17,8 τόνοι CO2 τον χρόνο, έναντι 3,9 τόνων για το πιο φτωχό 50%. Είναι αναμενόμενο λοιπόν να γίνεται όλο και λιγότερο αποδεκτός ο τρόπος ζωής των πλουσίων και διάφοροι ακτιβιστές να βάφουν αεροπλάνα, να βουλώνουν τρύπες του γκολφ, να διαλύουν τζακούζι ή να ξεφουσκώνουν λάστιχα των SUV. Και έχει πλάκα, χωρίς αμφιβολία, να παρακολουθείς στο Instagram τις μετακινήσεις του ιδιωτικού τζετ του τρίτου πλουσιότερου ανθρώπου στον κόσμο, του Μπερνάρ Αρνό, και να υπολογίζεις τη ζημιά για το περιβάλλον. Από την άλλη πλευρά, δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι ο στιγματισμός της συμπεριφοράς των πλουσίων είναι και ο πιο αποτελεσματικός τρόπος δράσης κατά της κλιματικής αλλαγής.

Για ποιο λόγο; Επειδή η έμφαση σε αυτή τη συμπεριφορά λειτουργεί ως πρόσχημα για τη δική μας αδράνεια. Επειδή απομακρύνει τους προβολείς από τον ελέφαντα στο δωμάτιο, τη βαθιά εξάρτηση δηλαδή των δημοκρατιών και των οικονομιών μας από τα ορυκτά καύσιμα, που εξακολουθούν να αντιστοιχούν στο 85% της παγκόσμιας κατανάλωσης ενέργειας. Επειδή ενθαρρύνει τη λογική της κατάδοσης και προκαλεί επιδερμικές αντιδράσεις που εμποδίζουν τους συλλογικούς μετασχηματισμούς. Μια κοινωνία χωρισμένη ανάμεσα σε αυτούς που ποστάρουν στο Instagram φωτογραφίες των διακοπών τους σε κουκέτες τρένων και σ’ εκείνους που ποζάρουν περήφανοι δίπλα στα SUV τους, ή ανάμεσα σε αυτούς που επιτίθενται στα χασάπικα και σ’ εκείνους που τρώνε μια μπριζόλα ψημένη στο μπάρμπεκιου, είναι καταδικασμένη στην ακινησία.

Για να προχωρήσουμε, λέει ο Ζεμέν, πρέπει να ξεπεράσουμε την ηθική μας αγανάκτηση, όσο θεμιτή κι αν είναι. Και ο καλύτερος τρόπος να την ξεπεράσουμε είναι να εφαρμόσουμε διαδικασίες μείωσης των εκπομπών μας, που να είναι όχι μόνο αποτελεσματικές, αλλά και δίκαιες. Αν οι πλούσιοι είναι λαθρεπιβάτες στη μάχη κατά της κλιματικής αλλαγής, η υπόλοιπη κοινωνία δεν θα μπορέσει να κινητοποιηθεί.

Προφανώς και έχει σημασία να ασχολούμαστε με τη μετακίνηση του Αρνό με το τζετ του από το δυτικό στο ανατολικό Λονδίνο ή με το ημερήσιο ταξίδι Παρίσι – Τουλόν – Κέρκυρα – Παρίσι του μεγιστάνα των ΜΜΕ Βενσάν Μπολορέ, αντιτείνει στην ίδια εφημερίδα ο γάλλος δημοσιογράφος Ερβέ Κεμφ, συγγραφέας του βιβλίου «Πώς οι πλούσιοι καταστρέφουν τον πλανήτη». Παρουσιάζοντας αυτόν τον τρόπο ζωής ως κανονικό, οι κυρίαρχες τάξεις προβάλλουν ένα πολιτισμικό μοντέλο σπατάλης που διεισδύει σε όλη την κοινωνία.

Τον μηχανισμό τον έχει εξηγήσει ο αμερικανός οικονομολόγος Θορστάιν Βέμπλεν: όλες οι κοινωνικές τάξεις διέπονται από την αρχή της διαφοροποίησης και κάθε μέλος μιας τάξης προσπαθεί να διαφοροποιηθεί από τα υπόλοιπα μιμούμενος την ανώτερη τάξη. Οσο περισσότερες ανισότητες υπάρχουν, τόσο μεγαλύτερη είναι η σπατάλη, γιατί η υπερκατανάλωση της ανώτερης τάξης παρασύρει ολόκληρη την κοινωνία. Κατά συνέπεια, αν θέλουμε να αλλάξουμε τον τρόπο ζωής του καθενός ώστε να μειώσουμε δραστικά το συλλογικό οικολογικό αποτύπωμα, θα πρέπει να απορρίψουμε το «μοντέλο» ζωής των ανωτέρων τάξεων.

Στο κάτω-κάτω, σημειώνει ο Κεμφ, το να γευτούν ο Αρνό, η οικογένειά του και οι φίλοι του τις χαρές του τρένου ή του μετρό θα είχε ευεργετικές συνέπειες στον κοινό στόχο: σύμφωνα με την τελευταία έρευνα του World Inequality Lab, για να εκπληρώσει η Γαλλία τον στόχο της μείωσης των εκπομπών μέχρι το 2030 θα πρέπει το πιο πλούσιο 10% να μειώσει τις εκπομπές του κατά 61%, ενώ το πιο φτωχό 50% μόλις κατά 3%…

Ο γάλλος δημοσιογράφος διαφωνεί με την άποψη ότι ο στιγματισμός των πλουσίων εμποδίζει τους συλλογικούς μετασχηματισμούς. Εκείνοι δεν διαιωνίζουν σκοπίμως εδώ και δεκαετίες έναν ανεύθυνο τρόπο ζωής;  Εκείνοι δεν μπλοκάρουν την εφαρμογή μιας οικολογικής πολιτικής; Ο Γουόρεν Μπάφετ δεν ήταν εκείνος που είπε το 2015 ότι «υπάρχει ένας πόλεμος των τάξεων και τον κερδίζουμε εμείς, οι πλούσιοι;».

«Εμείς» λοιπόν, οι φτωχοί, οι μεσαίες τάξεις, οι πολίτες που επιθυμούν έναν ειρηνικό κόσμο, δικαιούμαστε να αρνούμαστε την καταστροφή του πλανήτη και να απαιτούμε οι εθισμένοι με τα τζετ, τα SUV και τις θαλαμηγούς να αλλάξουν τρόπο ζωής.

Θορστάιν Βέμπλεν (1857-1929)
Του έμεινε η θάλασσα
Νορβηγικής καταγωγής, έμαθε αγγλικά στο σχολείο, παρ’ όλα αυτά όμως τελείωσε το Carleton College του Νόρθφιλντ σε τρία μόλις χρόνια. Η φήμη του οφείλεται στο πρώτο του βιβλίο, τη Θεωρία της Αργόσχολης Τάξης (1899), όπου εφαρμόζει την εξελικτική θεωρία του Δαρβίνου στη μελέτη της σύγχρονης οικονομικής ζωής, περιγράφει τη ζωή των πλουσίων και επινοεί εκφράσεις όπως «περίοπτη κατανάλωση» και «χρηματική μίμηση», που χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα. Η φήμη αυτή πάντως δεν του έφερε ακαδημαϊκή επιτυχία. Και η πολύπλοκη προσωπική του ζωή τον ανάγκασε να παραιτηθεί δύο φορές από πανεπιστημιακές θέσεις. Το 1926 εγκατέλειψε οριστικά τη διδασκαλία και αποσύρθηκε στην Καλιφόρνια, όπου έζησε τα τελευταία του χρόνια με μια θετή του κόρη σε μια καλύβα στο βουνό αγναντεύοντας τη θάλασσα. Πολλοί τον θεωρούν σήμερα ριζοσπάστη ή σοσιαλιστή, άλλοι όμως πιστεύουν ότι δεν ήταν παρά ένας απαισιόδοξος χωρίς κανένα ενδιαφέρον για πολιτική δράση.