Η Ειρήνη Παπά και η αρχιτεκτονική των θεάτρων

Την είδα για πρώτη φορά από κοντά ένα ζεστό μεσημέρι, με τους αδιάκοπους ήχους των τζιτζικιών, καθισμένος στη βεράντα του σπιτιού του αρχιτέκτονα Μάνου Περράκη στην Επίδαυρο. Εμεινα άφωνος όταν ανέβηκε ξυπόλητη από τη θάλασσα και την αντίκρισα μπροστά μου φορώντας ένα γαλάζιο λινό φόρεμα κολλημένο επάνω στο βρεγμένο σώμα της, τινάζοντας τα κατάμαυρα μαλλιά της, με μια αφοπλιστική χάρη και απλότητα, και στη συνέχεια δένοντάς τα περίτεχνα με μια ολόλευκη πετσέτα.

Εκτοτε βίωσα τη μεγάλη φιλία τους και τις πολύτιμες συνεργασίες των δύο αυτών σημαντικών προσωπικοτήτων, της Ειρήνης και του Μάνου, με διεθνείς διακρίσεις στον χώρο της τέχνης και του θεάτρου, που κράτησαν τριάντα ολόκληρα χρόνια και άφησαν ένα ισχυρό αποτύπωμα που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό. Δεν είναι γνωστό το ενδιαφέρον της και η ευαισθησία της για την καλή αρχιτεκτονική, και ιδιαίτερα για την αρχιτεκτονική των θεάτρων, εμπιστευόμενη έναν διακεκριμένο έλληνα αρχιτέκτονα που έχει στο ενεργητικό του τον σχεδιασμό πολλών θεάτρων, προσπερνώντας τις διεθνείς προσωπικότητες που γνώριζε.

Γνώρισε τον Μάνο Περράκη το 1996, όπως ο ίδιος μου διηγείται, μετά τον θάνατο της φίλης του Μελίνας, με την οποία είχε μια καλλιτεχνική κόντρα, και έκανε προσπάθειες για να δημιουργηθεί μια φιλική σχέση και να ξεκινήσει μια συνεργασία στέλνοντας στο γραφείο του λουλούδια. Εκείνη την εποχή έκανε πρόβες με τον Μιχάλη Κακογιάννη στο γνωστό σήμερα «Σχολείο» της Αθήνας, στην οδό Πειραιώς, που είχε νοικιάσει από την ΚΕΔ. Ενα μεγάλο ερειπωμένο κτιριακό συγκρότημα 5.000 τ.μ., με πολλά κτίρια και μεγάλες αίθουσες.

Το όραμά της, που ήθελε να υλοποιήσει με τον Περράκη, ήταν να μπορεί κανείς εκεί να σπουδάσει για το θέατρο και τον χορό και να μάθει «την τέχνη της τέχνης του», όπως έλεγε.

Επέλεξε μάλιστα να διδάσκουν και να φιλοξενούνται εκεί διάσημοι φίλοι της, Ελληνες και ξένοι, σημαντικές προσωπικότητες.

Παράλληλα με τις μελέτες ξεκίνησαν αποκαταστάσεις και έργα υποδομής και στο κεντρικό κτίριο αντικαταστάθηκαν με πρωτοβουλία του Σάνια Κιρπότιν οι δύο σειρές κολωνών που στήριζαν τη στέγη, με μεγάλους δοκούς, ανοίγματος 35 μέτρων. Οι κερκίδες του θεάτρου από μαύρη πέτρα από τη Λίνδο βυθίστηκαν στο έδαφος και διαμορφώθηκε έτσι ένα άρτια εξοπλισμένο θέατρο, με υπερσύγχρονες εγκαταστάσεις.

Το «Σχολείο», μετά από μια μεγάλη διαδρομή, τελικά δεν ολοκληρώθηκε. Η μεγάλη έκθεση του Κώστα Τσόκλη το 2009 συνέβαλε στο να αναβαθμιστούν οι περισσότεροι χώροι του συγκροτήματος.

Η Ειρήνη Παπά είχε ήδη διαθέσει ένα πολύ μεγάλο ποσό από δικά της χρήματα για να προχωρήσουν οι εργασίες, περιμένοντας μια μεγάλη ενίσχυση από την πολιτεία που της είχαν υποσχεθεί για να το ολοκληρώσει, αλλά με την αλλαγή της κυβέρνησης Γιώργου Παπανδρέου όλα τινάχθηκαν στον αέρα. Το έργο παρέμεινε καθηλωμένο, οι μελέτες στις οποίες συμμετείχα παρέμειναν στα συρτάρια των γραφείων μας και σταδιακά εγκαταλείφθηκε με την ασθένεια της Ειρήνης, μέχρι που πέρασε στο Εθνικό Θέατρο, όπου λειτουργεί σήμερα η Δραματική Σχολή.

ΙΤΑΛΙΑ. Η Παπά επεδίωξε να διευρύνει το όραμά της, σε συνεργασία με τον πρύτανη του Πανεπιστημίου της Ρώμης Alessandro Agro και την υπουργό Πολιτισμού της Ισπανίας Consuelo Casaban, που βρέθηκαν στο «Σχολείο», γοητεύτηκαν και θέλησαν και εκείνοι να ακολουθήσουν τον ίδιο δρόμο, στο πλαίσιο μιας Διεθνούς Κοινοπραξίας.

Στην Ιταλία η πρωτοβουλία αυτή εντάχθηκε στα πλαίσια των δραστηριοτήτων του Πανεπιστημίου της Ρώμης, όπου η Ειρήνη γίνεται επίτιμη διδάκτωρ. Ο πρύτανης, γοητευμένος, υπακούει στην επιθυμία της να πραγματοποιηθεί από τον Μάνο Περράκη ένα θέατρο σε μια μεγάλη έκταση. Πρόκειται για το Teatro di Sole, όπου ο αρχιτέκτονας, απελευθερωμένος πλέον και ιδιαίτερα ώριμος, μετά τους επί χρόνια προβληματισμούς του για το κοίλο, τολμά να το απογειώσει από το έδαφος σαν ένα γλυπτό που στέκεται στον αέρα. Το θέατρο της Ρώμης αποτελεί την κορύφωση της αφαίρεσης, την πεμπτουσία, ίσως ένα απόσταγμα των αρχαίων ελληνικών θεάτρων. Τελικά όμως βρέθηκαν αρχαία και το έργο σταμάτησε.

Παράλληλα προτάθηκε στον ίδιο να πραγματοποιήσει και ένα περιστρεφόμενο λυόμενο θέατρο στον πανεπιστημιακό χώρο της Tor Vergata στη Ρώμη, το Teatro Rotante, ένα θέατρο που αποτελεί μια παγκόσμια πρωτοτυπία, για να εξυπηρετήσει δύο συνεχόμενες παραστάσεις, «Τρωάδες» και «Εκάβη», που σκηνοθέτησε και πρωταγωνίστησε η Ειρήνη Παπά.

Η Ειρήνη επιλέγει τον Μάνο Περράκη να το σχεδιάσει και να το επιβλέψει και ζητά από τον Santiago Calatrava να κάνει τα δύο διαφορετικά αντικριστά σκηνικά και από τον Βαγγέλη Παπαθανασίου να γράψει τη μουσική.

Το εύρημα εδώ είναι η μισή αυτόματη περιστροφή του χώρου των κερκίδων με τους καθήμενους θεατές, από το ένα σκηνικό στο άλλο, υπηρετώντας τις δύο παραστάσεις που στέφθηκαν από επιτυχία το 2003. Για τα σκηνικά των «Τρωάδων»ο Calatrava χρησιμοποίησε 15 σωλήνες από ατσάλι βάρους 25 τόνων. Για την «Εκάβη»χρησιμοποίησε 8,5 χιλιόμετρα καλωδίων και μια ημικυκλική οθόνη ύψους 16 μέτρων και πλάτους 36 μέτρων.

ΙΣΠΑΝΙΑ. Ακολούθησε το θέατρο της Βαλέντσια στην Ισπανία, όπου και πάλι η Παπά ζήτησε από την υπουργό Πολιτισμού να ανατεθεί στον Περράκη, ο οποίος προχωρεί παραπέρα, ξεφεύγοντας από το τυπικό αρχαίο ημικυκλικό θέατρο, με έναν τρόπο το ξαναεφευρίσκει, διπλασιάζοντάς το και συνθέτοντας ένα κυκλικό σχήμα, αναφερόμενος στην ισπανική αρένα, βυθισμένο στο έδαφος.

Το ανάγλυφο του θεάτρου έγινε ένα πολύτιμο κόσμημα από χρυσό και διαμάντια από τον κοσμηματοπώλη Φανουράκη. Και ένα από τα επτά κομμάτια η Παπά το χάρισε στη βασίλισσα της Ισπανίας Σοφία, με την οποία είχε πολύ καλές σχέσεις. Δυστυχώς και το θέατρο αυτό δεν ευοδώθηκε να πραγματοποιηθεί, παρά το τεράστιο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον.

Και ενώ η Ισπανία διαθέτει κορυφαίους αρχιτέκτονες, όπως ο Calatrava, η Παπά που κινείται δίπλα σε σημαντικές διεθνείς προσωπικότητες εμπιστεύεται τον Μάνο και την αρχιτεκτονική του, τιμώντας και προβάλλοντας την ελληνική αρχιτεκτονική, σε αντίθεση με σημερινές επιλογές, όπου η πολιτεία ειδικά για την επέκταση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου απευθύνεται με κλειστό διαγωνισμό σε δέκα αρχιτεκτονικά γραφεία του εξωτερικού και μόνο.

Τέλος, η Ειρήνη, από ένα χωριό της Κορινθίας, γαλουχημένη όμως στον χώρο της τέχνης και της ποίησης, που συνέβαλαν στη συγκρότηση μιας αρχιτεκτονικής αντίληψης, έδωσε τη δυνατότητα στον αρχιτέκτονά της να κάνει έργα τα οποία αν είχαν πραγματοποιηθεί θα είχαν μια τεράστια απήχηση στον διεθνή Τύπο. Στάθηκε δίπλα του στο γραφείο διατυπώνοντας τις απόψεις της με σεβασμό, διακριτικότητα, εμπιστοσύνη, γενναιοδωρία και ενθάρρυνση.

Τα σημαντικά αυτά έργα που προέκυψαν με αυτή τη συνεργασία μαζί με άλλα 22 θέατρα θα φιλοξενηθούν με σειρά άλλων σημαντικών έργων του Περράκη στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας, σε μια έκθεση που προετοιμάζεται για την επόμενη άνοιξη.