Η επιστροφή των τουριστών κρύβει πολλές παγίδες

Μετά την κατάρρευση που προκλήθηκε από τους ταξιδιωτικούς περιορισμούς για την αντιμετώπιση της Covid-19, οι τουρίστες έσπευσαν αυτό το καλοκαίρι στη νότια Ευρώπη σε αριθμούς ανάλογους με εκείνους προ πανδημίας. Η οικονομική σημασία της ανάκαμψης του τουρισμού για την περιοχή είναι τεράστια. Ωστόσο, ενώ σίγουρα συμβάλλει στην ανάπτυξη και την απασχόληση, η υπερβολική εξάρτηση της νότιας Ευρώπης από την προσέλκυση ξένων τουριστών συνοδεύεται από σημαντικές παγίδες, προειδοποιεί η ιστοσελίδα Social Europe.

Παρά τις κάποιες διαφορές, η Ελλάδα, η Ιταλία, η Ισπανία και η Πορτογαλία εισήλθαν στο ευρώ στα τέλη της δεκαετίας του 1990 με βασικές ομοιότητες στους θεσμούς που στηρίζουν το οικονομικό τους μοντέλο: ασταθείς αγορές εργασίας και κράτη πρόνοιας, αδύναμα συστήματα εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης, κατακερματισμένες εργασιακές σχέσεις και πελατειακή πολιτική. Το νοτιοευρωπαϊκό οικονομικό μοντέλο αμφισβητήθηκε από την εμβάθυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Από τη μία πλευρά, η αυστηρότερη επιβολή της νομοθεσίας περί ανταγωνισμού της Ευρωπαϊκής Ενωσης και οι κανονισμοί για τις κρατικές ενισχύσεις στην ενιαία αγορά άλλαξαν τους όρους. Από την άλλη πλευρά, η οικονομική και νομισματική ένωση απέτρεψε τις προσαρμογές των συναλλαγματικών ισοτιμιών, ενώ οι δημοσιονομικές ρυθμίσεις περιόρισαν τα περιθώρια.

Μέχρι τη δεκαετία του 2000, οι οικονομίες της νότιας Ευρώπης δεν είχαν τις θεσμικές προϋποθέσεις για να διαπρέψουν στην οικονομία της γνώσης, ενώ ήταν πολύ ακριβές και υπερβολικά ρυθμισμένες για να ανταγωνιστούν τις πρόσφατα βιομηχανοποιημένες οικονομίες (όπως η Κίνα) στην παραγωγή βασικών βιομηχανικών αγαθών. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, ωστόσο, ενθάρρυνε επίσης την επέκταση της τουριστικής βιομηχανίας. Ο εξευρωπαϊσμός θεσμοθέτησε σταδιακά την ελεύθερη κυκλοφορία των Ευρωπαίων σε ολόκληρη την ΕΕ και υποχρέωσε την απελευθέρωση των εθνικών αεροπορικών αγορών. Αυτές οι ρυθμιστικές αλλαγές επέτρεψαν μια άνευ προηγουμένου επέκταση της τουριστικής βιομηχανίας, επιτρέποντας στους ευρωπαίους τουρίστες να φτάσουν σε ολοένα και περισσότερους προορισμούς σε χαμηλότερες τιμές μέσω της ανάπτυξης των αεροπορικών εταιρειών χαμηλού κόστους.

Χάρη στο συγκριτικό πλεονέκτημα της νότιας Ευρώπης στον τουρισμό – που διασφαλίζεται από τις κλιματικές, πολιτιστικές και γεωγραφικές συνθήκες – η ανάπτυξη με γνώμονα τις εξαγωγές τελικά ήρθε μέσω της προσφοράς τουριστικών υπηρεσιών σε βορειοευρωπαίους και βρετανούς ταξιδιώτες. Το 2019 η τουριστική βιομηχανία είχε επεκταθεί σημαντικά, αποτελώντας βασικό μοχλό ανάπτυξης και δημιουργίας απασχόλησης. Οι οικονομικές δραστηριότητες που σχετίζονται με τον τουρισμό αντιπροσωπεύουν περίπου το 15% έως 20% του ΑΕΠ στη νότια Ευρώπη. Το 1/4 του ελληνικού εργατικού δυναμικού, το 15% των Ιταλών και των Ισπανών και το 1/5 πέμπτο των Πορτογάλων απασχολούνται σε επιχειρήσεις που εξαρτώνται από τον τουρισμό για τα έσοδά τους, άμεσα ή έμμεσα.

Τα τρία βασικά ζητήματα

Η ανάπτυξη που καθοδηγείται από τον τουρισμό μπορεί να είναι ανακουφιστική, αλλά δεν αποτελεί θεραπεία για τα διαρθρωτικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν αυτές οι οικονομίες σε μια νομισματική ένωση και στη σημερινή παγκοσμιοποιημένη οικονομία της γνώσης, σημειώνει το Social Europe.

Πρώτον, ο τουρισμός ενθαρρύνει την οικονομική αναδιάρθρωση γύρω από δραστηριότητες χαμηλής προστιθέμενης αξίας, που χαρακτηρίζονται από χαμηλές δεξιότητες, επισφαλή απασχόληση και χαμηλή παραγωγικότητα. Ενώ οι βόρειες χώρες της Ευρώπης στρέφονται σταδιακά προς μεταποίηση υψηλής ειδίκευσης, υψηλής προστιθέμενης αξίας και υπηρεσίες υψηλής ποιότητας, η ανάπτυξη που καθοδηγείται από τον τουρισμό αφήνει τη νότια Ευρώπη παγιδευμένη μεταξύ μιας διαρθρωτικής εξάρτησης από ξένους τουρίστες και μιας αυξανόμενης ευπάθειας σε εξωγενή σοκ (όπως η πανδημία).

Δεύτερον, η επί δύο δεκαετίες επέκταση της τουριστικής βιομηχανίας είναι παγκόσμιο φαινόμενο. Ως εκ τούτου, συνοδεύεται από έντονο ανταγωνισμό από τις αναπτυσσόμενες χώρες, που είναι πλέον εύκολα προσβάσιμες μέσω φθηνών πτήσεων. Ορισμένες από αυτές τις χώρες, με συγκρίσιμο φυσικό και πολιτιστικό πλούτο, αλλά χαμηλότερες τιμές και πρότυπα εργασίας, είναι έτοιμες να υπονομεύσουν περαιτέρω τις συνθήκες απασχόλησης στην ευρωπαϊκή τουριστική βιομηχανία.

Τελευταίο αλλά εξίσου σημαντικό, οι υψηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα της τουριστικής βιομηχανίας και η ζημιά στους τοπικούς φυσικούς πόρους που προκαλείται από την υπερεκμετάλλευση του τουρισμού έρχονται σε αντίθεση με τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και την προστασία του περιβάλλοντος.

Ο τουρισμός είναι πράγματι μια ευκαιρία για τη νότια Ευρώπη. Ωστόσο, οι ευσυνείδητες κυβερνήσεις στην περιοχή θα πρέπει να διαφοροποιήσουν τις συνολικές αναπτυξιακές τους στρατηγικές για να αγκαλιάσουν την οικονομία της γνώσης, αναβαθμίζοντας την τουριστική τους προσφορά για να την καταστήσουν κοινωνικά χωρίς αποκλεισμούς και φιλική προς το περιβάλλον.