Ο τελευταίος αναγεννησιακός δημιουργός

«Τίποτα παραπάνω από τη σιωπή, τίποτα εκτός από ένα επαναστατικό τραγούδι».

Με τις φράσεις αυτές, που είναι παρμένες από το χειροποίητο βιβλίο του Γκοντάρ «Le grand tableau (noir)», αποχαιρετάμε τον πιο σημαντικό εκφραστή της ιστορίας του κινηματογράφου. Θα πρέπει πια μόνες/μόνοι να μάθουμε να τραγουδάμε αυτό το τραγούδι.

Ενώ ήταν ήδη στα τριάντα του ο Γκοντάρ έγινε η εμβληματική προσωπικότητα του κινήματος που ονομάστηκε «η πολιτική των δημιουργών» και αποτέλεσε το καλλιτεχνικό μανιφέστο της Νουβέλ Βαγκ. Αυτοί οι καλλιτέχνες, ο Γκοντάρ μαζί με τον Φρανσουά Τριφό – σαν πραγματικοί Διόσκουροι – όπως και ο Κλοντ Σαμπρόλ και ο Ερίκ Ρομέρ, μέσα από τις στήλες των περίφημων Κινηματογραφικών Τετραδίων (Cahiers Du Cinema) και με μέντορα τον εκδότη και κορυφαίο θεωρητικό του κινηματογράφου Αντρέ Μπαζέν, οραματίστηκαν ένα διαφορετικό κινηματογράφο. Και μετά τον πραγματοποίησαν.

Αποφασιστική ήταν η συμβολή της θητείας του Γκοντάρ στη Γαλλική Ταινιοθήκη του Ανρί Λανγκλουά, όπου όπως έλεγε ο ίδιος «βλέποντας ταινίες μαθαίναμε να γυρίζουμε ταινίες».

Η ταινία του με «Κομμένη την ανάσα» (1960), αλλάζει τη μορφή του κινηματογράφου και σημειώνει τεράστια επιτυχία στη Γαλλία με δύο εκατομμύρια εισιτήρια στην α’ προβολή της. Επιτυχία σημειώνει επίσης στην Αμερική που το 2011 τον τίμησε με ένα ειδικό Οσκαρ για το σύνολο της καριέρας του και για το «νέο είδος κινηματογράφου» που θέσπισε.

Ο Γκοντάρ γεννά μια καινούργια αντίληψη της γραμματικής του κινηματογράφου, μια σκληρότητα και μια ποίηση που αλλάζει τελείως το κυρίαρχο μοντέλο που επικρατούσε στη Γαλλία. Και θα αποτελέσει το έναυσμα για την ανάδυση νέων ρευμάτων από τη Γερμανία ως τη Βραζιλία, χωρίς να ξεχνάμε βέβαια και την Ελλάδα.

Η περιοδολόγηση του έργου του Γκοντάρ, όπως μας τη δίνει η Wikipedia είναι ακριβής: Τα χρόνια της Αννας Καρίνα (1959-67), τα χρόνια του Μάο (1967-73), τα χρόνια του βίντεο (1973-79), η επάνοδος στο σινεμά (1980-88), η Ιστορία/ες του κινηματογράφου. Από τη δεκαετία του 1990 και μετά γυρίζει μια σειρά ταινιών – ενδεικτικά το «Νέο Κύμα» (1990) και «Η μουσική μας» (2004) – με πτωτική πορεία εισιτηρίων.

Αυτό που ξεχωρίζει στην τελευταία περίοδο του έργου του είναι οι ταινίες όπως «Film socialism» (2010), «Αποχαιρετισμός στη γλώσσα» (2014), «Το βιβλίο της εικόνας» (2018) που συγκροτούν μια αμείλικτη κριτική στην αποτυχία του προτάγματος του Διαφωτισμού αλλά και της συμβατικής χρήσης της κινηματογραφικής γλώσσας. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο «Film socialism» δύο παιδιά εγκαλούν τους γονείς τους στο δικαστήριο της παιδικής ηλικίας και απαιτούν απαντήσεις για τις έννοιες της Ελευθερίας, της Ισότητας της Αδελφοσύνης.

Τελευταία του εμφάνιση είναι στην ταινία της Μίτρα Φαραχανί, «Τα λέμε την Παρασκευή Ροβινσώνα» (2022) σε διάλογο με τον εξόριστο ιρανό σκηνοθέτη Ιμπραήμ Γκολεστανί. Ο Ζαν Λικ Γκοντάρ σκηνοθετεί τον εαυτό του μέσα από τον καθημερινό στοχασμό του, απελπισμένος αλλά σοφός στέλνοντας εικόνες και σκέψεις στην άλλη πλευρά της Μάγχης, στο Σάσεξ, που ζει ο Γκολεστανί. Η μοναδική προβολή αυτής της ταινίας στη χώρα μας έγινε στο πλαίσιο του 12ου Φεστιβάλ Πρωτοποριακού Κινηματογράφου της Αθήνας, τον Ιούνιο του 2022.

Σε αυτό το σημείο θα ήταν σκόπιμο να αναφερθούμε στη σχέση του ελληνικού κινηματογράφου και της Ελληνικής Ταινιοθήκης με το έργο του Γκοντάρ. Στη δεκαετία του 1960, στις προβολές του Αστυ, και αργότερα στη μικρή λέσχη της Κανάρη το έργο του μεγάλου αυτού δημιουργού αποτελούσε τακτικό κορμό του προγραμματισμού.

Οι επιδράσεις του Γκοντάρ διαπερνούν μια σειρά από διαφορετικές ταινίες όπως το «Κιέριον» (1969-74) του Δήμου Θέου, μοναδική ταινία που αναφέρεται στο φοιτητικό κίνημα αλλά και σε μια υπόθεση πολιτικής δολοφονίας με τρόπο που έχει φανερές επιρροές από τον γάλλο δημιουργό.

Χαρακτηριστικές «γκονταρικές» επιρροές θα βρούμε στο «Πρόσωπο με Πρόσωπο» του Ροβήρου Μανθούλη όπως και στο «Ναι μεν… αλλά» του Παύλου Τάσιου. Στην περίοδο της μεταπολίτευσης ο Νίκος Παναγιωτόπουλος με τα «Χρώματα της Ιριδας» μπαίνει σε εμπνευσμένο διάλογο με τον μέντορά του που ξαναβρίσκουμε και σε άλλα έργα της πλούσιας φιλμογραφίας του με πιο χαρακτηριστική ταινία την «Beautiful people» (2001) η οποία περιέχει ξεκάθαρες αναφορές στην «Περιφρόνηση». Επίσης ο Νίκος Βεργίτσης στη «Ρεβάνς» (1983) αποτίνει φόρο τιμής στον μεγάλο δάσκαλο.

Η Ταινιοθήκη μετά την εγκατάσταση στον χώρο της Λαΐδας συνέχισε τη συστηματική προβολή του έργου του Γκοντάρ. Το 2014 σε συνεργασία με το Γαλλικό Ινστιτούτο διοργάνωσε την αναδρομική προβολή του έργου του, στο αφιέρωμα «Τώρα Γκοντάρ». Εκεί, με τη βοήθεια του συνεργάτη του μεγάλου σκηνοθέτη, του Φιλίπ Αρανιό, προβλήθηκε και ο «Αποχαιρετισμός στη γλώσσα». Επίσης σε συνεργασία με τη Νικόλ Μπρενέζ και τη θερμή συγκατάθεση του Γκοντάρ προβλήθηκε το «Βιβλίο της Εικόνας» για πρώτη φορά στην Ελλάδα στην έναρξη του 9ου Φεστιβάλ Πρωτοποριακού Κινηματογράφου, τον Οκτώβριο του 2019 με εισαγωγή της Νικόλ Μπρενέζ.

Ας αποχαιρετήσουμε τον Ζαν Λικ με τους στίχους του Δάντη, που απαγγέλλει ο Μισέλ Πικολί στην περιφρόνηση:

«Ηδη η νύχτα σκεφτόταν αστέρια/

Κι η χαρά μας γυρνούσε σε λύπη/

Μέχρι που μας παγίδεψε η θάλασσα».

Η Μαρία Κομνηνού είναι πρόεδρος του Δ.Σ. της Ταινιοθήκης της Ελλάδας και ομότιμη καθηγήτρια στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.