Μεταπολίτευση: η εποχή των ταυτοτήτων

Το τελευταίο βιβλίο του Δημήτρη Τζιόβα, καθηγητή Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ και πρόσφατα βραβευθέντος με το Μεγάλο Κρατικό Βραβείο Γραμμάτων για τη συνολική προσφορά του στα γράμματα, είναι ένα βιβλίο αναφοράς. Ας ξεκινήσουμε από αυτό. Και είναι βιβλίο αναφοράς γιατί δίνει χορταστικές δόσεις «τροφής για σκέψη», κάτι που χαρακτηρίζει μόνο τα πραγματικά καλά βιβλία. Θα επανέλθουμε γι’ αυτό στο τέλος του κειμένου.

Το βιβλίο «Η Ελλάδα από τη χούντα στην κρίση. Η κουλτούρα της Μεταπολίτευσης» εκδόθηκε από τον Gutenberg τον Ιούνιο του 2022, ενώ προηγήθηκε (έναν χρόνο πριν) η έκδοση του βιβλίου στην αγγλική γλώσσα (Greece from junta to crisis: modernization, transition and diversity, London: Bloomsbury 2021). Το γεγονός αυτό δεν είναι τυχαίο, καθώς ήδη από τα χρόνια της κρίσης υπήρξε έντονη ανάγκη εκτός Ελλάδας να κατανοηθεί η «ελληνική ιδιαιτερότητα» αλλά και η περίφημη «κουλτούρα της Μεταπολίτευσης», η οποία στη συγκυρία θεωρήθηκε μήτρα όλων των δεινών παρουσιάζοντας συχνά πυκνά την ελληνική κοινωνία με όρους εξωτισμού. Εκεί λοιπόν, σε αυτές τις συνθήκες, θα πρέπει να αναζητηθεί, καταπώς φαίνεται, το κίνητρο συγγραφής του βιβλίου. Γνωρίζουμε εξάλλου ότι η «ιδιαιτερότητα» της ελληνικής κοινωνίας υποδείχτηκε πολλαπλώς στα δύσκολα χρόνια της κρίσης είτε με θετικό τρόπο είτε απαξιωτικά, όμως πάντα ως μια πολιτισμική συνθήκη που έχρηζε ειδικής ανάλυσης. Από τις προσβλητικές αναφορές των γερμανικών κίτρινων εντύπων ως τις ταινίες του «παράξενου κινηματογραφικού κύματος» (Λάνθιμος, Τσαγγάρη κ.λπ.) που έξυναν τις παθογένειες και δυσλειτουργίες της σύγχρονης ελληνικής οικογένειας, η ελληνική «ιδιαιτερότητα» απέκτησε παγκόσμιο, θα λέγαμε, ενδιαφέρον όπως και η ανάγκη κατανόησής της.

Το βιβλίο αναλύει τη μακρά και αντιφατική περίοδο από την πτώση της δικτατορίας των συνταγματαρχών έως και την εποχή της κρίσης. Ουσιαστικά, την περίοδο που ακόμη πεισματικά αποκαλούμε «Μεταπολίτευση», έστω κι αν κατά καιρούς έχει προταθεί ή έχει χαιρετισθεί το τέλος της. Οπως υποστηρίζει ο Δ. Τζιόβας, η μακρά αυτή περίοδος χαρακτηρίζεται από την έκρηξη των ταυτοτήτων η οποία και λαμβάνει χώρα, ιδίως μετά το τέλος της υπερπολιτικοποίησης, η οποία σφράγισε την πρώτη μεταπολιτευτική περίοδο. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, μια μακράς διάρκειας μεταβολή πραγματοποιείται στα χρόνια που ακολούθησαν την πτώση της χούντας: οι πολιτικές πολιτισμικής ομογενοποίησης που προωθούσε το εθνικό κράτος υποχωρούν και στη θέση τους ξεπηδούν διαρκώς καινούργιες μέριμνες για το διαφορετικό και την ετερότητα. Αυτή ακριβώς η ποιοτική αλλαγή υποστηρίζεται πως είναι το καθοριστικό στοιχείο για την εποχή της Μεταπολίτευσης, αυτή είναι που μπορεί να ξεκλειδώσει την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας. Επομένως, η Μεταπολίτευση δεν υπήρξε μονάχα μια πολιτική στροφή, υπήρξε ταυτόχρονα («κυρίως», σύμφωνα με τον Δ.Τ.) μια πολιτισμική στροφή που συνδέεται με ό,τι μπορεί να συνοψιστεί έξοχα στις λέξεις «πολιτικές ταυτότητας». Οπως γράφει ο Τζιόβας χαρακτηριστικά: «Αυτή η έκρηξη ενδιαφέροντος για την ετερότητα ήταν άνευ προηγουμένου και οδήγησε στην αντίληψη ότι εάν η ελληνική νεωτερικότητα χαρακτηριζόταν από μια ολοκληροποιητική και ομογενοποιητική ροπή, η μετανεωτερικότητα δίνει έμφαση στη διαφορά, στην ετερογένεια και στην ποικιλομορφία […]» (σελ. 156).

Τούτων ρηθέντων, ο συγγραφέας στα δέκα κεφάλαια του βιβλίου αναλύει με χορταστικό τρόπο και αφηγηματική σαγήνη μια σειρά από εξελίξεις που συνδέονται με τη μείζονα αυτή κατεύθυνση: από τις ποιοτικές μετατοπίσεις στον κινηματογράφο έως τον ρόλο της δημόσιας και ιδιωτικής τηλεόρασης και από την εξέλιξη της ελληνικής ιστοριογραφίας έως τις περιπέτειες του γλωσσικού ζητήματος και τις συνεχείς μεταμορφώσεις του στη διάρκεια της Μεταπολίτευσης. Ετσι, υπηρετείται ο μείζων στόχος της συγγραφής, η συγκρότηση δηλαδή μιας «από τα κάτω» (που συνιστούν οι πολιτισμικές εξελίξεις) και όχι από τα πάνω (που υπηρετεί η μελέτη της πολιτικής στροφής) ιστορίας της μεταπολιτευτικής περιόδου. Παρά τις όποιες επιφυλάξεις μπορεί να διατυπώσει κανείς, θα ήταν άδικο να μην παραδεχθεί ότι το αποτέλεσμα δικαιώνει τις προθέσεις του δημιουργού, καθώς το βιβλίο, όπως είπαμε και στην εισαγωγή του σημειώματος, δίνει τροφή για σκέψεις και συζητήσεις, έχοντας πολλαπλές λειτουργίες, καθεμία από τις οποίες από μόνη της θα αρκούσε να ικανοποιήσει τον απαιτητικό αναγνώστη: κατ’ αρχάς, αξιοποιεί και συναρθρώνει σε μια ενιαία μελέτη για πρώτη φορά και σε τέτοιο εύρος (τις) συμβολές ιστορικών και ερευνητών, ιδίως νεότερης ηλικίας, που κινούνται στον χώρο της πολιτισμικής ιστορίας και των πολιτισμικών σπουδών.

Δεύτερον, επιχειρεί να αρθρώσει έναν ερμηνευτικό λόγο για την εποχή της Μεταπολίτευσης, τέτοιον που να εντάσσει τις πολιτισμικές εξελίξεις επί ίσοις όροις στο «κάδρο» και όχι απλώς ως παρακολούθημα των κοινωνικών και πολιτικών μεταβολών. Γιατί είναι σημαντικό αυτό; Ακριβώς γιατί η Μεταπολίτευση (ιδίως θα λέγαμε το κομμάτι της από το 1980 και μετά) αποτελεί μια περίοδο που σφραγίζεται από το τέλος των μεγάλων αφηγήσεων, από τη δυσπιστία στην πολιτική και βεβαίως από την κατάρρευση μετά το 1989 του υπαρκτού σοσιαλισμού. Οπως επισημαίνει ο Τζιόβας, οι πολιτισμικοί διχασμοί ήταν αυτοί που σταδιακά αντικατέστησαν τους πολιτικούς συμπυκνώνοντας αντιθέσεις και συγκρουόμενες αντιλήψεις.

Τρίτον και όχι λιγότερο σημαντικό, ο συγγραφέας δημιουργεί ένα σημαντικό «αρχείο» πολιτισμικών εξελίξεων και τάσεων στο οποίο κάθε ενδιαφερόμενος μελετητής της περιόδου, επαγγελματίας ή ερασιτέχνης, μπορεί να ανατρέξει. Δεν είναι λίγο. Η δουλειά υποδομής που έχει πραγματοποιηθεί είναι πραγματικά εντυπωσιακή καθώς περιλαμβάνει όχι μόνο τις κύριες συμβολές, αλλά και εκείνες που μάλλον δεν είναι πολύ γνωστές σε όσους δεν έχουν ασχοληθεί συστηματικά με ένα συγκεκριμένο θέμα. Για παράδειγμα, και με αφορμή τη θέση του Παρθενώνα στο εθνικό φαντασιακό, ο Τζιόβας παραπέμπει όχι μόνο στις μείζονες πηγές αλλά και σε ελάσσονες όπως το λογοτεχνικό έργο του Χ. Χρυσόπουλου (Ο βομβιστής του Παρθενώνα / 2010) ή η σχετική ταινία μικρού μήκους της Εύας Στεφανή (Ακρόπολις / 2001).

Ο πολιτικός παράγοντας

Υπό την έννοια αυτή, το βιβλίο του Δ. Τζιόβα συνιστά μια αξιομνημόνευτη συμβολή πάνω στην κουλτούρα της Μεταπολίτευσης που τόσο συζητήθηκε στα χρόνια της κρίσης. Σε ένα τέτοιων προδιαγραφών βιβλίο ενστάσεις είναι φυσικό να διατυπωθούν. Το βάρος της Ιστορίας λ.χ. στην ανάλυση είναι επιτηδευμένα μειωμένο. Και όταν γράφω «επιτηδευμένα» δεν αναφέρομαι σε τεχνικές αστοχίες ή αδυναμίες αλλά σε μια συνειδητή (και υπερβολική, κατά τη γνώμη μου) απομείωση του πολιτικού παράγοντα και του ρόλου που έπαιξε στη διαμόρφωση των πολιτισμικών ποιοτήτων. Οι ίδιες ενστάσεις μπορούν να διατυπωθούν και για τον κάπως «μονοκόμματο» ρόλο που αποδίδεται στο εθνικό κράτος ως βραχίονα που διαχρονικά συνθλίβει την ιδιαιτερότητα και την ετερότητα. Το τσουβάλιασμα διαφορετικών εκδοχών του εθνικισμού, ακόμη και του «ήπιου εθνικισμού» που, όπως θυμίζει ο Κύρτσης, επικρατεί στις ευρωπαϊκές χώρες τη δεκαετία του ’60, οδηγώντας σε εθνικές μορφές έκφρασης, συνιστά ένα από τα θέματα που σίγουρα με αφορμή το βιβλίο θα συζητηθούν. Οπως επίσης το γεγονός ότι υπάρχουν στιγμές που ο αναγνώστης σχηματίζει την ιδέα ότι αναπολείται ένα ιδανικό (αυτοκρατορικό;) παρελθόν, στη συνθήκη του οποίου οι διαφορετικότητες ήταν σεβαστές και ομονοούσες.

Οπως όμως προείπα, ένα πραγματικά καλό βιβλίο είναι ένα βιβλίο που σου επιτρέπει να διαφωνήσεις σε ορισμένα σημεία του, καλοπροαίρετα πάντα. Το βιβλίο του Δημήτρη Τζιόβα είναι ένα τέτοιο βιβλίο, βιβλίο αναφοράς πια για την κουλτούρα της Μεταπολίτευσης, βιβλίο αναφοράς γενικότερα για την ιστορία της περιόδου πιο σωστά, που δίκαια πιάνει στασίδι δίπλα στις καθοριστικές για τη Μεταπολίτευση μελέτες του καθηγητή Γιάννη Βούλγαρη και στο απολαυστικό Λεξικό της δεκαετίας του ’80 του τρομερού διδύμου Βασίλη Βαμβακά – Παναγή Παναγιωτόπουλου.

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) είναι ιστορικός. Διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ. Το τελευταίο του βιβλίο Αυστραλία. Δέκα ιστορίες κυκλοφόρησε το 2022 από τις εκδόσεις Μωβ Σκίουρος

{1BSYG}Δημήτρης Τζιόβας{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η Ελλάδα από τη χούντα στην κρίση{CR}Η κουλτούρα της Μεταπολίτευσης{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Ζωή Μπέλλα – Αρμάου, Γιάννης Στάμος{CR}Εκδόσεις Gutenberg, {LF}σελ. 476{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 27 ευρ{4BTIM}ώ