Δεν υπάρχει ειδικό βουλευτικό απόρρητο

H παρακολούθηση των επικοινωνιών του αρχηγού της ήσσονος αντιπολίτευσης υπήρξε αφορμή για πολυάριθμες συζητήσεις και αντεγκλήσεις μεταξύ των συναδέλφων μου συνταγματολόγων. Οι υποκλοπές είναι, πάντως, ένα ζήτημα διαχρονικό που ανακύπτει σε όλα τα καθεστώτα. Η διαφορά συνίσταται στο ότι μόνο στα δημοκρατικά καθεστώτα υπάρχουν συνταγματικές εγγυήσεις σχετικά με την προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών, όπως λ.χ. το άρθρο 19 του ελληνικού Συντάγματος.

Τα συνταγματικά ζητήματα που ανέκυψαν από τις επίμαχες υποκλοπές αφορούσαν κατά βάση τρεις προβληματικές. Πρώτον, αν οι βουλευτές και τα πολιτικά πρόσωπα υπόκεινται στις εξαιρέσεις από την «απόλυτη» προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών, δηλαδή όταν πρόκειται για την προστασία της εθνικής ασφάλειας ή τη διακρίβωση ιδιαίτερα σοβαρών εγκλημάτων. Δεύτερον, τη νομιμότητα της συγκεκριμένης παρακολούθησης καθώς επίσης και τη συνταγματικότητα της νομοθεσίας στην οποία στηρίχθηκε. Τέλος, τρίτον, τις νομικές συνέπειες των συγκεκριμένων υποκλοπών και ειδικότερα την ενδεχόμενη συνταγματική υποχρέωση του Πρωθυπουργού να παραιτηθεί. Θα περιοριστώ να τοποθετηθώ μόνο στο πρώτο ζήτημα, όχι μόνο για λόγους που σχετίζονται με τον περιορισμένο χώρο που μου διατίθεται εδώ, αλλά και επειδή το θεωρώ ως από συνταγματικής σκοπιάς το πιο ενδιαφέρον.

Υποστηρίχθηκε μεμονωμένα ότι οι διατάξεις του άρθρου 19 παρ. 1 Συντ. περί προστασίας του τηλεπικοινωνιακού απορρήτου και, κυρίως, οι εκεί προβλεπόμενες εξαιρέσεις δεν εφαρμόζονται προκειμένου περί βουλευτών. Αντ’ αυτών στις συγκεκριμένες κατηγορίες εφαρμόζεται η ειδική σε σχέση με το 19 παρ. 1 Συντ. διάταξη του άρθρου 61 Συντ. περί ανευθύνου των βουλευτών, η οποία θεωρείται ότι καθιερώνει ένα ειδικό βουλευτικό απόρρητο. Πιo συγκεκριμένα έγινε επίκληση του άρθρου 61 παρ. 3 Συντ., σύμφωνα με το οποίο ο βουλευτής δεν έχει υποχρέωση μαρτυρίας για πληροφορίες που περιήλθαν σε αυτόν ή δόθηκαν από αυτόν κατά την άσκηση των καθηκόντων του, ούτε για τα πρόσωπα που του εμπιστεύθηκαν τις πληροφορίες ή στα οποία αυτός τις έδωσε. Η ερμηνευτική αυτή προσέγγιση δεν με βρίσκει σύμφωνη. Κατ’ αρχάς πρέπει να επισημανθεί ότι ήδη, σύμφωνα με το γράμμα τους, οι διατάξεις των άρθρων 19 παρ. 1 και 61 παρ. 3 Συντ. έχουν διαφορετικό ουσιαστικό πεδίο εφαρμογής: προστασία του απορρήτου η μεν, καθιέρωση του ανευθύνου των βουλευτών η δε. Συνεπώς, δεν μπορεί να τεθεί εν προκειμένω ζήτημα για σχέση γενικής διάταξης προς ειδική. Περαιτέρω, ουδαμώς μπορεί να συναχθεί από το Σύνταγμα η βούληση του συντακτικού νομοθέτη να εξαιρέσει τους βουλευτές από την προστασία του απορρήτου στο άρθρο 19 παρ. 1 Συντ. και να τους υπαγάγει σε σχέση με το απόρρητο των επικοινωνιών σε ιδιαίτερο νομικό καθεστώς. Εν πρώτοις, στη διάταξη του άρθρου 19 παρ. 1 δεν προβλέπεται καμία εξαίρεση ως προς τον κύκλο των προσώπων που εμπίπτουν σε αυτή. Η αποδοχή της άποψης ότι ο συντακτικός νομοθέτης εξαίρεσε τους βουλευτές από την προστασία του απορρήτου στο άρθρο 19 παρ. 1 θα οδηγούσε στη δυνατότητα διεύρυνσης της προστασίας των βουλευτών έναντι των λοιπών πολιτών και σε σχέση και με άλλες συνταγματικές διατάξεις, οι οποίες κατοχυρώνουν θεμελιώδη δικαιώματα. Μια τέτοια όμως ερμηνεία θα κατέλυε το σύστημα της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων που εγκαθίδρυσε ο συντακτικός νομοθέτης. Οπου ο τελευταίος θέλησε να διαφοροποιήσει την έκταση της συνταγματικής προστασίας σε σχέση με μια κατηγορία ατόμων, το έπραξε ρητά (όπως λ.χ. στο άρθρο 16 ως προς την προστασία των καθηγητών των ΑΕΙ σε σχέση με αυτήν του υπολοίπου διδακτικού προσωπικού).

Κατά συνέπεια, και οι βουλευτές υπόκεινται, καταρχήν, στις συνταγματικές εξαιρέσεις από την προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών, δηλαδή όταν πρόκειται για λόγους εθνικής ασφάλειας ή για διακρίβωση ιδιαίτερα σοβαρών εγκλημάτων. Είναι όμως άλλο το ζήτημα αν η ιδιότητα του βουλευτή – αλλά και του (απλού) αρχηγού κόμματος – θα πρέπει να ληφθεί υποχρεωτικά υπόψη κατά τον έλεγχο της τήρησης της αρχής της αναλογικότητας ως προς τον περιορισμό του απορρήτου σε σχέση τον επιδιωκόμενο νόμιμο σκοπό.

Η Τζούλια Ηλιοπούλου-Στράγγα είναι ομότιμη καθηγήτρια της Νομικής Σχολής
του Πανεπιστημίου Αθηνών