Η Φλώρινα και τα σύνορα της μουσικής

Το καλοκαίρι βρέθηκα για πρώτη φορά στη Φλώρινα, μαζί με τον μουσικολόγο Christophe Corbier, ερευνητή στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών στο Παρίσι και πρώην καθηγητή Αρχαίων Ελληνικών. Δουλεύουμε μαζί από το 2016, υπό τον συντονισμό της Γαλλικής Σχολής Αθηνών, κάνοντας έρευνα για την ελληνική μουσική. Ηδη από τον 19ο αιώνα, η θέληση και η περιέργεια των Γάλλων να γνωρίσουν καινούργιους λαούς και πολιτισμούς ήταν έκδηλη. Πολλοί επισκέφθηκαν την Ελλάδα και συγκινήθηκαν από τα παραδοσιακά τραγούδια αλλά και από τους απλούς ανθρώπους – νησιώτες ή ορεσίβιους, βοσκούς και αγρότες – που τραγουδούσαν.

Ο πιο γνωστός είναι ο γλωσσολόγος Hubert Pernot, ο οποίος ηχογράφησε παραδοσιακά τραγούδια στη Χίο με τη βοήθεια ενός γραμμοφώνου με κυλίνδρους. Αργότερα, το 1930, μαζί με τη Μέλπω Μερλιέ, βρέθηκε στην Αθήνα όπου ηχογράφησε τραγούδια από όλη την Ελλάδα. Αυτή η προσπάθεια ήταν το αποτέλεσμα ενός διεθνούς συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε το 1928 στην Πράγα με θέμα τις παραδόσεις και την αναγνώρισή τους.

Εμείς διερευνούμε τη σχέση της ιστορίας και της μουσικής στα σύνορα της Ελλάδας. Στη Μακεδονία υπάρχουν πολλές μουσικές και τραγούδια, πολλές γλώσσες και πολιτισμοί, πολλές πληγές και καημοί, πολλοί μετανάστες και παιδιά που έφυγαν στον Εμφύλιο για να γλιτώσουν από τα αντίποινα και ξαναγύρισαν τραγουδώντας παραδοσιακά τραγούδια σαν να μην είχαν φύγει ποτέ, σαν να μην είχαν χάσει την εφηβεία τους μεγαλώνοντας απότομα. Σήμερα, τα ονόματα των δρόμων υπάρχουν μόνο στα ελληνικά και ας ήταν κάποτε γραμμένα και σε άλλη γλώσσα. Κάθε πέτρα και μια ιστορία, κάθε ιστορία και ένας θάνατος, ένας χωρισμός. Πουθενά αλλού δεν υπάρχουν τέτοια πάθη, τέτοιος σπαραγμός, τέτοιο ιστορικό ανακάτεμα και σκοτάδι και συγχρόνως τέτοια ευγένεια και ανθρωπιά.

Η ΕΜΥ είχε προβλέψει ότι θα χιόνιζε τις επόμενες ημέρες. Σε μια κρίση ενθουσιασμού και αυτοπεποίθησης, είπα: ας το ζήσουμε όπως πρέπει. Ας πάμε στη Φλώρινα να ξαναβρούμε τα μελαγχολικά τοπία του Αγγελόπουλου, να καθόμαστε στο τζάκι και να ονειρευόμαστε τον Mastroianni, να φθάσουμε στα σύνορα και να αιωρούμαστε με το ένα πόδι στην Ελλάδα και το άλλο στην άλλη χώρα.

Να χαθούμε κοιτώντας το ποτάμι, να αγριέψουμε ακούγοντας τα ποντιακά σε ένα χωριό στο τέλος του κόσμου, να σηκωθούμε να χορέψουμε ένα τσάμικο ακούγοντας τους Βαλκάνηδες, να ταξιδέψουμε ακούγοντας τον Δημήτρη Παράσχο να παίζει στο κλαρίνο τα βλάχικα με το κεφάλι ψηλά και να ονειρευτούμε τη χαμένη μας ανεμελιά ακούγοντας τον Ηλία να διηγείται πώς αγάπησε τον απαγορευμένο Ελβις Πρίσλεϊ στην Τσεχοσλοβακία.

Εγώ, αιωνία ρομαντική, προσπαθούσα να καταλάβω γιατί όλα σε αυτό τον τόπο ήταν τόσο μπερδεμένα, ενώ στο σχολείο μάς τα μάθαιναν τόσο διαφορετικά. Οι κάτοικοι γνωρίζουν τα σλαβόφωνα χωριά όπου ο κόσμος τραγουδά σε γιορτές όλη τη νύχτα, τα ποντιακά χωριά, όπου οι τσιγγάνοι γιορτάζουν τον Δεκαπενταύγουστο με ορχήστρες που έρχονται από την Ξάνθη και βάζουν χαρτονομίσματα στο κεφάλι εκείνου που χορεύει και έπειτα τα δίνουν στην ορχήστρα.

Η Φλώρινα δεν είναι ούτε Ιθάκη, ούτε Θερμοπύλες, μα καθώς βρίσκεται στην άκρη (ή στην αρχή) του κόσμου, γίνεται καθρέφτης και μας κάνει να θέλουμε να ζήσουμε σαν ήρωες. Ολη η πόλη είναι μια πληγή και μια υπόσχεση για ζωή χωρίς σύνορα.

ΜΑΓΕΜΕΝΟΙ. Οταν κάποια στιγμή θελήσετε να φύγετε, θα καταλάβετε ότι δεν μπορείτε πια. Σαν τις σειρήνες σάς έχει μαγέψει και θέλετε να της δώσετε ό,τι σας έδωσε: να φτιάξετε τα άλλοτε πανέμορφα σπίτια δίπλα στο ποτάμι που καταρρέουν, να σιγουρευθείτε ότι οι χήνες θα ζουν πάντα ελεύθερες, ότι ο κάθε άνθρωπος θα είναι περήφανος που είναι Σλαβομακεδόνας, Ρομά, Πόντιος, Βλάχος ή Εβραίος.

Οι νεκροί να μπορούν πια να κοιμούνται ήσυχοι και τα παιδιά να μεγαλώνουν χωρίς φόβο σε μια πόλη που θα έχει φροντίσει να ξαναθυμηθεί την ιστορία της, φτιάχνοντας πάλι αυτά που οι άνθρωποι ή ο χρόνος κατέστρεψαν.

Θα ήταν τόσο δίκαιο για τον πολιτισμό μας και για τις επόμενες γενιές να τοποθετηθούν δίπλα από τα σημαντικά σπίτια, την πρώην εβραϊκή συνοικία, όπου υπήρχαν τζαμιά ή ο πύργος του ρολογιού, κείμενα που να διηγούνται την ιστορία τους με παλιές φωτογραφίες από τα τόσο ενδιαφέροντα αρχεία της Φλώρινας. Κι αν θέλετε να νιώσετε ότι δεν είστε μόνοι, μπορείτε να ακούσετε τον Goran Brégovic να τραγουδά στα Πρέσπια ή να ξαναβρείτε αναμνήσεις από ξεχασμένες ζωές στη βιβλιοθήκη του Δήμου Αμυνταίου, εκεί όπου ένας πρώην υπουργός έδωσε ένα μεγάλο κομμάτι της προσωπικής του ιστορίας χαρίζοντας 7.000 βιβλία στην πόλη όπου γεννήθηκε. Εκεί δίπλα ξεχασμένα βρίσκονται επίσης δύο βαγόνια που είχαν χρησιμοποιηθεί στο «Μετέωρο βήμα του πελαργού» του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Ο Kusturica σίγουρα θα έκανε κι αυτός ταινία εδώ αν γνώριζε την πόλη. Η Φλώρινα μαγεύει ή πεθαίνει, βασανίζει ή ανασταίνει.

Η Βασιλική Μαυροειδάκου-Castellana είναι κοινωνιολόγος, συγγραφέας και υπεύθυνη Πολιτιστικών και Παιδαγωγικών Προγραμμάτων στη Villa Kérylos στην Κυανή Ακτή