Τα παλιά γεφύρια και η αξιοπρέπειά μας

Ταπεινοί διαβάτες της ιστορίας των κατασκευών, τα παλαιά γεφύρια εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικά τοπόσημα στην ελληνική ύπαιθρο, χαρακτηριστικά μνημεία της χώρας μας. Η παρουσία τους προκαλεί συγκινήσεις, γεννά συναισθήματα νοσταλγικά για την απώλεια του νεοελληνικού πολιτισμού μας. Ενσωματωμένα στο φυσικό περιβάλλον, τα ζεύγματα αυτά δεν αποτελούν απλώς κατασκευές για τη διάβαση ανθρώπων και ζώων πάνω από αφρισμένους χείμαρρους και ορμητικά ποτάμια, αλλά και στοιχεία του παραδοσιακού μας πολιτισμού. Οταν μιλάμε για παράδοση δεν εννοούμε πια μόνο τον τρόπο, για παράδειγμα, δουλειάς που παραδίδεται από γενιά σε γενιά, εννοούμε μια συνείδηση του συνόλου του παρελθόντος (αρχαίου και νεότερου) μέσα στο παρόν.

Τόσο την κατασκευή όσο και τη χρήση των γεφυριών συνοδεύουν λαϊκές αφηγήσεις, δεισιδαιμονίες, μύθοι και θρύλοι για φημισμένους μαστόρους και πανέμορφες κυράδες. Το λαϊκό αυτό απόθεμα, κομμάτι της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς μας, άρρηκτα δεμένο με την υλική υπόσταση των γεφυριών, είναι που κάνει τη διαφορά και αναδεικνύει τις μοναδικές αυτές χειροποίητες κατασκευές σε έργα τέχνης, σε μνημεία που ζητούν σήμερα απεγνωσμένα την προστασία μας. Μολονότι σε μας η βιομηχανική εποχή άρχισε καθυστερημένα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και ο παραδοσιακός πολιτισμός θα μπορούσε θεωρητικά να συνεχίζεται, εντούτοις οι αλλοιώσεις στο φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον, στον οικονομικό, τον κοινωνικό και στον ιδεολογικό τομέα ήταν ραγδαίες και συνεχίζονται με ρυθμό επιταχυνόμενο. Η αγωνία για την απώλεια της παράδοσης στο σύνολό της και το συναίσθημα ευθύνης για τη μελέτη, την προστασία και τη διαφύλαξη των επιτευγμάτων του ανθρώπου και του περιβάλλοντος, έχουν φθάσει σε οριακό σημείο.

ΔΙΠΛΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΣΣΗΝΗ. Το γεφύρι της Μαυροζούμενας στο Νεοχώρι του Μελιγαλά, δίπλα στην αρχαία Μεσσήνη, με τα εννέα τόξα του αποτελεί μοναδικό παράδειγμα τριπλής γέφυρας με μακραίωνη ιστορία. Η κατασκευή του συνδέεται, σύμφωνα με μια εκδοχή, με την αρχόντισσα κυρά Μαυροζούμενα που δεν γνωρίζουμε, αν το τέλος της ήταν τραγικό, όπως της κυράς του φημισμένου γεφυριού της Αρτας. Η πρώτη οικοδομική φάση του γεφυριού της Μαυροζούμενας ανάγεται στα χρόνια του Επαμεινώνδα, κτίστηκε ταυτόχρονα με την ίδρυση της νέας πρωτεύουσας Μεσσήνης το 369 π.Χ., για να περάσουν από πάνω της τα στρατεύματα των Θηβαίων και του Αργους. Επισκευαζόταν έκτοτε συνεχώς και κυρίως στη διάρκεια του 15ου αιώνα, στα χρόνια της πρώτης τουρκοκρατίας με δαπάνες του «Σούμπαση Σινάν του Καρυτινού» και εξακολουθεί να λειτουργεί ως τις μέρες μας, συμπληρώνοντας αισίως είκοσι τέσσερις αιώνες βίου! Τα ασβεστολιθικά αγκωνάρια της αρχικής κλασικής ανωδομής με τη φουσκωτή χοντροδουλεμένη τους όψη μιμούνται τα Επαμεινώνδα οχυρωματικά έργα της Μεσσήνης και αποπνέουν την ίδια με εκείνα δύναμη. Πώς αλλιώς θα μπορούσαν να αντέξουν την ορμή της ποτάμιας νύμφης που άκουγε στο όνομα Βαλύρα; Τα αρσενικά ορμητικά και γονιμοποιά ποτάμια εξομοιώνονται με ταύρους στην αρχαία ελληνική πίστη και εικονογραφία, τα ελάχιστα μεσσηνιακά – αρκαδικά ποτάμια θηλυκού γένους, η Νέδα, η Λευκασία, η Ηλέκτρα, καθώς και η Βαλύρα ήσαν οι Νύμφες-πηγές, πάρεδροι των ποτάμιων θεών ταύρων όπως του μεγάλου Πάμισου που λατρευόταν σε λαμπρό τέμενος με ναό δίπλα στις πηγές του, δεχόταν και δέχεται πάντα με ευχαρίστηση τα μελανά νερά της δροσερής Βαλύρας. Και λέω μελανά, γιατί και το όνομα της Μαυροζούμενας, αρχόντισσας, στα μελανά νερά του ποταμού παραπέμπει, όπως το Μαυρο-μάτι της πηγής Κλεψύδρας στην αρχαία Μεσσήνη και τα μάτια των πηγών του Πάμισου. Σήμερα δυστυχώς, το άμοιρο ποτάμι δέχεται και τα μελανά απόβλητα ελαιοτριβείων, όπως πληροφορούμαι. Με κέρατο βοδιού παραλληλίζεται η οχυρωμένη ακρόπολη της Μεσσήνης (Πολύβιος 7.12). Η τοπική παράδοση που διασώζει ο Παυσανίας (4.33.3) ότι ο φημισμένος ποιητής και μουσικός της προϊστορίας Θάμυρις από τη Θράκη, τυφλωμένος από τις Μούσες, πέταξε τη λύρα του στο μεσσηνιακό ποτάμι, οφείλεται σε παρετυμολογία του ονόματος Βα-λύρα.

Το γεφύρι της Μαυροζούμενας νίκησε τον χρόνο, έφτασε ως τις μέρες μας, κουβαλώντας πάνω του όλα τα πάθη του λαού μας, αντάμα με τις κακοποιήσεις και τις προσβολές από τα τσιμέντα, τα παλιοσίδερα, τις σκουριασμένες σιδεριές, την άσφαλτο, τα μπάζα και τα απορρίμματα. Είναι, μα την αλήθεια, θαύμα μέγα ότι επιβιώνει ακόμη σήμερα και λειτουργεί ανάμεσα Νιχώρι και Μελιγαλά, αντέχοντας στωικά τα βάρη ακόμα και των φορτηγών, μολονότι έχει κατασκευασθεί οδική παράκαμψη για την ανακούφισή του. Αυτό που δεν αντέχεται είναι κυρίως το βάρος της αδιαφορίας, της άγνοιας, της αναλγησίας των συνανθρώπων μας που το έχουν εγκαταλείψει χωρίς να το αναδείξουν ως μοναδικό μνημείο με τα σημαντικά ιστορικά και αρχιτεκτονικά στοιχεία που ενσωματώνει.

Οσο ο σύγχρονος άνθρωπος εξακολουθεί να ασελγεί πάνω στα υλικά κατάλοιπα της νεοελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς σε καθημερινή βάση, όπως δυστυχώς συνέβη και με το πατρικό ενδιαίτημα της Μαρίας Καλογεροπούλου (Κάλλας), τόσο θα συνειδητοποιεί την τραγική πραγματικότητα της αυτοκτονικής διαχείρισης της ζωής του.

Μια ομάδα ικανών τεχνιτών με επικεφαλής ικανό αρχιτέκτονα πρέπει να αναλάβει την ανάδειξη του γεφυριού της Μαυροζούμενας, σύμφωνα με τις αρχές που έθεσε τον 1ο αι. π.Χ. ο γνωστός ρωμαίος αρχιτέκτων Βιτρούβιος: «είναι η διάθεση για μαθητεία, η γνώση της ιστορίας και της ιστορίας της τέχνης, η γνώση των κανόνων του ουρανού για τις ισημερίες και τα ηλιοστάσια, για την πορεία των αστέρων, είναι η εξύψωση του πνεύματος του αρχιτέκτονα που δεν του επιτρέπει να γίνει αλαζών, αντίθετα τον κάνει απλό, ευθύ και αξιόπιστο και κυρίως όχι λάτρη του χρήματος. Ο αρχιτέκτων δεν πρέπει να είναι άπληστος, έχοντας διαρκώς κατά νου το κέρδος και τα φιλοδωρήματα, αλλά να διαφυλάττει αποφασιστικά την αξιοπρέπειά του».

Ο Π. Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας, διευθυντής προγράμματος αρχαίας Μεσσήνης