Ιστορίες στρατιωτών από τα κάτω

Παρακολουθώντας την εξέλιξη της ιστοριογραφικής παραγωγής μπορεί κανείς να συναγάγει χρήσιμα συμπεράσματα για τις διανοητικές τάσεις γενικότερα μιας κοινωνίας κι όχι μόνο της κοινότητας των ιστορικών. Τα «ενδιαφέροντα» που κάθε εποχή αναδύονται δεν είναι άσχετα με το «κάδρο» εντός του οποίου η κοινωνία κινείται. Με άλλα λόγια, η ίδια η ιστοριογραφία μπορεί να ιστορικοποιηθεί, καθώς η συγκυρία είναι αυτή που θέτει ερωτήματα για το παρελθόν, ας μην το ξεχνάμε. Οι ιστορικοί είναι δρώντα υποκείμενα που, ακόμη και αν δεν το παραδέχονται, αφουγκράζονται την εποχή τους, για να μην πω ότι σε μεγάλο βαθμό «κατασκευάζονται» από αυτήν.

Υπό την έννοια αυτή, η έλλειψη ενδιαφέροντος που έως πρόσφατα υπήρχε για την ιστορία φαινομένων ή θεσμών που ανήκουν στον σκληρό πυρήνα του κράτους δεν είναι ανεξήγητη. Μόλις πρόσφατα λ.χ. κυκλοφόρησε μια υποδειγματική μελέτη για την ιστορία της Αστυνομίας Πόλεων (Αχιλλέας Φωτάκης, Αστυνομία Πόλεων: τα πρώτα βήματα στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, Εκδόσεις Θεμέλιο), ενώ αναμφίβολα εντυπωσιάζει η ισχνότητα στην παραγωγή ερευνών (ιδίως διδακτορικών μελετών) που σχετίζονται με τον ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940 ή γενικότερα τις πολεμικές περιπέτειες του ελληνικού κράτους στη διάρκεια του εικοστού αιώνα (Βαλκανικοί Πόλεμοι, Μικρασιατική Εκστρατεία, Κορέα κ.λπ.). Ιδίως η αδιαφορία για το έπος του 1940 είναι εντυπωσιακή αν λάβει κανείς υπόψη του την πληθώρα μελετών που τα τελευταία είκοσι χρόνια έχουν εκπονηθεί ή εκπονούνται για διάφορες και κάποιες φορές ελάσσονος σημασίας πτυχές της Εθνικής Αντίστασης ή του εμφυλίου πολέμου.

Γιατί συμβαίνει τούτο; Η απάντηση είναι απλή και την υπαινιχθήκαμε ήδη. Η ιστορική τομή της Μεταπολίτευσης και η πολιτική αλλά και συμβολική αποδυνάμωση του στρατού που ακολούθησε συμπαρέσυραν το επιστημονικό ενδιαφέρον για την έρευνα της ιστορίας του. Μια παλιομοδίτικη παραγωγή που τόνιζε το ηρωικό στοιχείο των στρατιωτών και τις επικές διαστάσεις των πολεμικών περιπετειών συνέχισε βέβαια να υπάρχει, ενδυναμώνοντας ωστόσο παρά αίροντας την απαξίωση αυτή. Μάλιστα, την ίδια εποχή που η δική μας Μεταπολίτευση στερεωνόταν, σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο (και στην Ελλάδα) ο ηρωισμός μετατρεπόταν σε μια αξία ξεπερασμένη, στενά συνδεδεμένη με έναν πατριωτισμό παλαιάς κοπής που μάλλον προκαλούσε την καχυποψία (και ενίοτε τη χλεύη) παρά συγκινούσε. Ή, για την ακρίβεια, και αυτός ανακατασκευαζόταν ψάχνοντας νέες, επικαιροποιημένες εκδοχές, συμβατές με την εποχή. Στην εποχή της πολιτικής στράτευσης και των κοινωνικών κινημάτων οι ήρωες συνήθως αναζητούνταν εκεί, ωστόσο η «προσαρμογή» του περιεχομένου του «ήρωα» στη νέα εποχή φαίνεται να είναι κάτι πολύ ευρύτερο. Δεν είναι τυχαία λ.χ. η απρόσμενη επιτυχία που είχε τη δεκαετία του 1960 η περίφημη τριλογία του Σέρτζιο Λεόνε: ο παλιός clean-cut ηρωισμός του Τζον Γουέιν στις ταινίες γουέστερν φαινόταν ήδη παλιακός, η κοινωνία αναζητούσε νέους (αντι-)ήρωες, ο «άνθρωπος χωρίς όνομα» χωρίς δυσκολία γοήτευσε χιλιάδες θεατές.

Τούτων ρηθέντων, η εμφάνιση ενός κάποιου ενδιαφέροντος για τους στρατιωτικούς και τον στρατό, τέτοιου μάλιστα που να ξεφεύγει από τις κατευθυντήριες που έθεταν οι μεταπολιτευτικές ανησυχίες (όπως λ.χ. στην κλασική μελέτη του Δημήτρη Χαραλάμπη για τη δομή της εξουσίας στη μετεμφυλιακή Ελλάδα), συνιστά αναμφίβολα μια αλλαγή παραδείγματος, που θα πρέπει να γίνει αντιληπτή ως κάτι περισσότερο από ένα ακόμη άνοιγμα σε ένα «ανεξερεύνητο» ιστοριογραφικά πεδίο. Ανήκει μια τέτοια μελέτη στα «αθόρυβα σήματα» που δείχνουν ότι ο κύκλος της Μεταπολίτευσης έχει κλείσει; Και ναι και όχι. Ναι, διότι η ενασχόληση με την ιστορία των στρατιωτών αποτελεί από μόνη της μία (και για τους λόγους που αναλύσαμε) προφανή τομή, όχι γιατί στην περίπτωση της εντυπωσιακής μελέτης που εξέδωσαν πρόσφατα οι εκδόσεις Εστία δεν έχουμε να κάνουμε με ένα τρόπον τινά πισωγύρισμα στις προτεραιότητες που κατίσχυσαν την περίοδο προ της Μεταπολίτευσης, αλλά με ένα σοβαρό και σοβαρών προδιαγραφών εγχείρημα για ένταξη της στρατιωτικής εμπειρίας στη διεθνή επιστημονική συζήτηση.

Πολιτισμική ιστορία

Ο τόμος που αποτελεί την αφορμή για το παρόν σημείωμα είναι προϊόν ενός ερευνητικού προγράμματος που χρηματοδοτήθηκε από το Κέντρο Ερευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες, εντός του οποίου έλαβε χώρα, τον Νοέμβριο του 2021, μια διαδικτυακή ημερίδα στην οποία παρουσιάστηκαν συμβολές για την «οδυνηρή εμπειρία» των πολεμιστών που συμμετείχαν στη Μικρασιατική Εκστρατεία. Και τα 12 κεφάλαια του βιβλίου αρθρώνονται ακριβώς γύρω από αυτή την προβληματική. Στόχος δηλαδή των επιμελητών ήταν η συγγραφή μιας ιστορίας «από τα κάτω», κατά το παράδειγμα της κοινωνικής και πολιτισμικής ιστορίας που έχει γραφτεί τις τελευταίες δεκαετίες για τον Μεγάλο Πόλεμο (δηλαδή τον Α’ Παγκόσμιο) και τους βετεράνους του. Αυτό το στοιχείο διαφοροποιεί σημαντικά τις συμβολές του παρόντος τόμου από όσες έχουν γραφτεί στο παρελθόν και ανήκουν σε μια «εθνική» ή «πατριωτική» σχολή ιστοριογραφίας. Δεν θα πρέπει εξάλλου να ξεχνάμε ότι η Μικρασιατική Εκστρατεία υπήρξε αναπόσπαστο κομμάτι των ευρωπαϊκών μεγάλων περιπετειών του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα, ενώ ως ελληνική περίπτωση έχει την ιδιαιτερότητα να αποτελεί ταυτόχρονα το τέλος ενός δεκαετούς κύκλου που επιχείρησε να υλοποιήσει τη Μεγάλη Ιδέα (1912-1922) φτάνοντας στον Σαγγάριο και συνάμα την απαρχή ενός καινούργιου για το σύγχρονο ελληνικό κράτος που θα αναδυθεί μετά το 1922 από τις φλόγες της Καταστροφής. Σε αυτό το τελευταίο, οι πρόσφυγες της Μικρασίας και οι χιλιάδες των βετεράνων του πολέμου θα αποτελέσουν, όπως εύστοχα τονίζουν οι επιμελητές, τους δύο πυλώνες της μεσοπολεμικής κοινωνίας. Και αν για τους πρόσφυγες του ’22 γνωρίζουμε αρκετά, για τους περίπου 450.000 στρατιώτες που έλαβαν μέρος στις επιχειρήσεις των ετών 1912-1922 γνωρίζουμε από ελάχιστα έως τίποτα. Ο,τι ξέρουμε αποτελεί καρπό μιας «από τα πάνω» αφήγησης, που, όπως είπαμε, τονίζει το ηρωικό στοιχείο αφήνοντας στο περιθώριο το τι ο πόλεμος σήμαινε ή αντιπροσώπευε στην ψυχή, το μυαλό και το σώμα των ελλήνων στρατιωτών. Ακριβώς αυτό το κενό έρχεται να καλύψει το βιβλίο με τίτλο Ελληνες στρατιώτες και Μικρασιατική Εκστρατεία. Μέσα από τις 12 συμβολές που εντάσσονται σε αυτό, επιχειρείται για πρώτη φορά η ψηλάφηση πτυχών αυτής της αναμφίβολα οδυνηρής για τους εμπλεκομένους εμπειρίας, τόσο ως προς το βίωμα της συμμετοχής στις πολεμικές επιχειρήσεις όσο και ως προς το μείζον θέμα της ένταξής τους στην ελληνική κοινωνία του Μεσοπολέμου. Στη λογική αυτή τα θέματα που θίγονται είναι ενδιαφέροντα, επιστημονικά ρηξικέλευθα και αφορούν ανεξερεύνητες όψεις της Μικρασιατικής Εκστρατείας όπως η σεξουαλική βία στην οποία ενεπλάκησαν έλληνες στρατιώτες, τα συναισθήματα των στρατιωτών όπως αυτά αναδύονται μέσα από τις σελίδες ημερολογίων που τηρούσαν, η διασκέδασή τους στο μέτωπο, οι λιποταξίες, το ζήτημα της περίθαλψης αλλά και η κοινή μοίρα που βίωσαν οι παλαιοί πολεμιστές, σκληρή ως επί το πλείστον, όπως αποτυπώνεται στο παρακάτω τετράστιχο που δημοσιεύθηκε το 1935 στην Εφημερίδα των Παλαιών Πολεμιστών:

Κι έτσι ένα πόδι ξύλινο έμεινε του ανδρείου,

το κέρδος όλο απ’ του πολέμου την αντάρα.

Κι ακόμη μια ταμπέλα, που έγραφε: «Σιγάρα

πάρετε από τον τραυματία του Σαγγαρίου»…

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) είναι ιστορικός. Διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ. Το τελευταίο του βιβλίο Αυστραλία. Δέκα ιστορίες, κυκλοφόρησε το 2022 από τις εκδόσεις Μωβ Σκίουρος.

{1BSYG}Καμούζης Δ., Μακρής Α. & Μηνασίδης {LF}Χ. (επιμ.){1BSYG}{CR}{2BTIT}Ελληνες στρατιώτες και Μικρασιατική Εκστρατεία{CR}Πτυχές μιας {LF}οδυνηρής εμπειρίας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδόσεις Εστία, {LF}Αθήνα, 202{3BEKD}2