Γύρισαν την πλάτη στην πρόοδο

Θα ήταν, αν είχε εγκριθεί από τους ψηφοφόρους, ένα από τα πλέον προοδευτικά Συντάγματα στον κόσμο. Ενας θεμελιώδης νόμος επικεντρωμένος στα κοινωνικά δικαιώματα, το περιβάλλον, την ισότητα των φύλων και τα δικαιώματα των αυτοχθόνων. Μία απάντηση στην πρωτοφανή εξέγερση του 2019 εναντίον των κοινωνικών ανισοτήτων και του νεοφιλελεύθερου μοντέλου, και μία ξεκάθαρη στροφή αριστερά σε σύγκριση με το φιλικό-προς-τις-αγορές Σύνταγμα που υιοθετήθηκε στη Χιλή το 1980, εν μέσω της δικτατορίας του Πινοτσέτ (1973-1990). Ομως ο καρπός ενός χρόνου δουλειάς των 154 μελών της Συντακτικής Συνέλευσης, που εξελέγησαν τον Μάιο του 2021 με αυτόν ακριβώς τον σκοπό, να προτείνουν ένα νέο Σύνταγμα, μοιάζει να προσέκρουσε στο τείχος του συντηρητισμού – και του υποδαυλιζόμενου από τους λαϊκιστές φόβου – μεγάλου μέρους της κοινωνίας της Χιλής: ένα 62% των ψηφοφόρων ψήφισαν προχθές «Rechazo», «Το απορρίπτω», στο δημοψήφισμα που οργανώθηκε για τη συνταγματική αναθεώρηση.

«Chi-chi-chi, le-le-le! Viva Chile!» («Ζήτω η Χιλή!») φώναζαν διαδηλωτές κοντά στο αρχηγείο του «Rechazo» στο Σαντιάγο. «Είμαι χαρούμενος! Είμαστε ένα και μόνο έθνος, οι Μαπούτσε είναι Χιλιανοί, η πολυεθνικότητα δεν υφίσταται», δήλωνε ένας 47χρονος μηχανικός, ο Αντρές Οβάγιε, αναφερόμενος στην προτεινόμενη αναγνώριση των αυτόχθονων πληθυσμών (ένα 13% του συνολικού πληθυσμού) καθώς και νέων δικαιωμάτων για αυτούς – μία από τις προτάσεις που εξήψαν περισσότερο τα πάθη. «Αυτό το Σύνταγμα ήταν μεροληπτικό, έδινε υπερβολικά δικαιώματα στις μειονότητες, τις γυναίκες, τους αυτόχθονες, τις σεξουαλικές μειονότητες», προσυπέγραφε μία 44χρονη δικηγόρος, η Κάρλα Ρομπλέδο. Μεταξύ άλλων, το προτεινόμενο κείμενο κατοχύρωνε το δικαίωμα στην άμβλωση, ζήτημα που διχάζει βαθιά μία χώρα που νομιμοποίησε μόλις το 2017 την άμβλωση σε περίπτωση βιασμού ή κινδύνου για τη ζωή της μητέρας ή του παιδιού. Το προτεινόμενο Σύνταγμα φιλοδοξούσε επίσης να προσφέρει στους πολίτες δημόσια παιδεία, δημόσια υγεία, εγγυημένη σύνταξη και εγγυημένη αξιοπρεπή στέγη. «Νιώθω ανακουφισμένος που απορρίφθηκε. Κινδυνεύαμε να γίνουμε Αργεντινή ή Βενεζουέλα! Βλέπουμε πώς καταστρέφει η Αριστερά άλλες χώρες», έλεγε ο Ζοζέ Βενέγκας, ένας 55χρονος επιχειρηματίας.

«Ηταν μία τόσο

μοναδική ευκαιρία»

«Είναι φριχτό», δήλωνε από το αντίπαλο «στρατόπεδο», από την έδρα του κεντροαριστερού Ριζοσπαστικού Κόμματος, ο 54χρονος Φρανσίσκο Αράγια. «Ηταν μία τόσο μοναδική ευκαιρία, ένα Σύνταγμα απόλυτα δημοκρατικό, γραμμένο από τους πολίτες. Τόσα νέα δικαιώματα που θα μπορούσαμε να αποκτήσουμε». «Είμαι 26 χρόνων και αναγκάστηκα να χρεωθώ για να σπουδάσω, οφείλω ακόμα 30 εκατομμύρια πέσος [περισσότερα από 34.000 ευρώ]», προσυπέγραφε ο δικηγόρος και ακτιβιστής Ντιέγο Καμπέγιο. «Με μία δωρεάν ποιοτική παιδεία, το νέο Σύνταγμα θα μπορούσε να τα αποφεύγει αυτά. Θα μπορούσαμε να έχουμε μία πιο δίκαιη χώρα. Πρέπει όμως να ξέρει κανείς να χάνει, πρέπει να καταλάβουμε τι λάθη διαπράχθηκαν».

Η διαδικασία της συνταγματικής αναθεώρησης είχε αρχικά επαινεθεί ως υποδειγματική. Ενα 79% των Χιλιανών είχε ταχθεί σε ένα πρώτο δημοψήφισμα, τον Οκτώβριο του 2020, υπέρ της κατάρτισης νέου Συντάγματος. Ακολούθησε η εκλογή μιας Συντακτικής Συνέλευσης ανοιχτής στην κοινωνία των πολιτών – και η θριαμβευτική εκλογή, τον Δεκέμβριο του 2021, του νεαρού, αριστερού Γκαμπριέλ Μπόριτς στην προεδρία της Χιλής. Αναλυτές αποδίδουν τη συντριπτική ήττα του προτεινόμενου Συντάγματος σε έναν συνδυασμό παραγόντων, ανάμεσά τους η έλλειψη συμβιβαστικού πνεύματος από ορισμένους αριστερούς και ανεξάρτητους αιρετούς, με προτάσεις που κρίθηκαν υπερβολικά ριζοσπαστικές, η αδυναμία της Συντακτικής Συνέλευσης να χτίσει μια σχέση εμπιστοσύνης με τους πολίτες αλλά και η «σαφώς μεγαλύτερη χρηματοδότηση στην οποία στηρίχτηκε το στρατόπεδο του “Απορρίπτω”, με μία υπεραπλούστευση των ιδεών και την καταφυγή στην παραπληροφόρηση», όπως λέει χαρακτηριστικά η Σεσίλια Οσόριο Γκονέτ, πολιτολόγος στο πανεπιστήμιο της Χιλής. «Η αίσθηση της χαμένης ευκαιρίας θα ήταν αναμφίβολα μικρότερη αν οι ψηφοφόροι είχαν ψηφίσει περισσότερο επί του προτεινόμενου κειμένου αυτού καθαυτό, και λιγότερο προκειμένου να εκφράσουν τη συγκυριακή δυσφορία τους για τη μεταναστευτική κρίση που πυροδοτεί η εισροή απεγνωσμένων Βενεζουελάνων, ο παγκόσμιος πληθωρισμός ή το αίσθημα ανασφάλειας».

Το «όχι» ξεπέρασε το 73% στην Αραουτσάνια, μία περιοχή του Νότου που βρίσκεται στο επίκεντρο των συγκρούσεων για γαίες διεκδικούμενες από ριζοσπαστικοποιημένες οργανώσεις αυτόχθονων Μαπούτσε, και το 68% στο Ταραπάκα, μία περιοχή του Βορρά που βρίσκεται στο επίκεντρο της μεταναστευτικής κρίσης. Αντίθετα, το «ναι» επικράτησε μεταξύ των Χιλιανών της διασποράς.

Νέα αναθεωρητική

διαδικασία από το «μηδέν»

«Στη Χιλή, πρέπει να επιλύουμε τις διαφορές μας με περισσότερη δημοκρατία, ποτέ με λιγότερη. Είμαι πολύ υπερήφανος που φθάσαμε εδώ», σχολίασε μέσω Τwitter ο 36χρονος Γκαμπριέλ Μπόριτς. Εχοντας προβλέψει αυτή την ήττα, ο αριστερός πρόεδρος της Χιλής, που ανέλαβε καθήκοντα μόλις τον περασμένο Μάρτιο, ανήγγειλε ήδη πως θα ζητήσει από το κοινοβούλιο να ξεκινήσει νέα αναθεωρητική διαδικασία, από το «μηδέν», με την εκλογή νέας Συντακτικής Συνέλευσης που θα αναλάβει να καταρτίσει νέο κείμενο. Από την πλευρά τους, τα κεντροαριστερά και δεξιά κόμματα που στήριξαν την εκστρατεία υπέρ του «Απορρίπτω» συμφώνησαν να συμμετάσχουν στις διαπραγματεύσεις. Οπως σημειώνει η πολιτολόγος Σεσίλια Οσόριο, «υπάρχει συναίνεση για το γεγονός ότι το Σύνταγμα του 1980 δεν είναι πλέον έγκυρο και πρέπει να αποκτήσουμε νέο».