Ανεξάντλητη αρχαιότητα: Ευριπίδου, «Μήδεια»

Το 1949 τελείωσα το Δημοτικό και ταξίδεψα από τη γενέτειρα στην Αθήνα. Με έναν πατέρα φιλόλογο και μανικό θαυμαστή του θεάτρου, Σεπτέμβριο του 1949, είδα στο Ηρώδειο την «Ορέστεια» του Αισχύλου, με σκηνοθέτη τον Ροντήρη και Κλυταιμνήστρα την Κοτοπούλη. Εκτοτε αφέθηκα να πλέω στον έξοχο ποιητικό, δραματουργικό, φιλοσοφικό, ψυχολογικό ωκεανό του αρχαίου δράματος, ως νεαρός ηθοποιός, μαθητής του Ροντήρη (ταξίδεψα με το Πειραϊκό Θέατρο έως την Αμερική και τη μισή Ευρώπη), ως μεταφραστής και ως κριτικός θεάτρου. Αλλάζουν συχνά οι κανόνες ερμηνείας, αλλάζουν οι γωνίες λήψης, αλλάζουν και τα προσωπικά ή κοινοτικά κριτήρια, όμως οι τραγικοί αρχαίοι ποιητές έχουν απαντήσεις κάθε φορά σε νέα ερωτήματα και νέα γούστα πρόληψης του τραγικού.

Με την ευκαιρία που φέτος το καλοκαίρι περιοδεύει μια ακόμη παράσταση με τη «Μήδεια» του Ευριπίδη, παραπέμπω σε απόψεις μου πριν από 46 χρόνια, στο «ΒΗΜΑ», τον Αύγουστο του 1976, με αφορμή την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου και του Αλέξη Σολομού: «Εχω γίνει κουραστικός, υποστηρίζοντας την ανάγκη μιας ενιαίας αντίληψης στην αντιμετώπιση της σκηνικής ερμηνείας του αρχαίου θεάτρου. Ο πλουραλισμός των λύσεων είναι μοιραίο να οδηγεί κατευθείαν στην εκζήτηση και στο κυνήγι της πρωτοτυπίας, καλλιτεχνική περιοχή, όπου το μεγάλο λαϊκό θέατρο πεθαίνει μέσα σε ένα εκτυφλωτικό φως από βεγγαλικά, ενθουσιασμούς και ανοίκεια παραγεμίσματα. Το αρχαίο θέατρο, γέννημα ενός συγκεκριμένου πολιτισμού, προβάλλει την ενότητα των αντιλήψεων μιας κοινωνίας, όπως αυτή ΦΑΙΝΕΤΑΙ μέσα στην ενότητα του μύθου. Η καλλιτεχνική φόρμα, με τη σειρά της, αντανακλά και αποκρυσταλλώνει, ως αισθητικός φορέας της ιδεολογικής συγκυρίας, το ιστορικό νόημα που έδωσε στον μύθο ο καιρός. Κάθε προσπάθεια για ερμηνεία που παραμορφώνει το νόημα ή διαστρέφει τη φόρμα, κάθε απόπειρα που αντιμετωπίζει το αρχαίο δράμα ως πρόσχημα για μια ακόμα παράσταση, ως καταφυγή ρεπερτορίου, ως ψευδαίσθηση ενός αραχνιασμένου ουμανισμού, είναι μουσειακή, έστω κι αν φορεί τη λεοντή της πρωτοπορίας. Μόνο, αν το αρχαίο δράμα, ως αναλογία, μας ξεδιψάει και μας χορταίνει, ως ενότητα περιεχομένου και μορφής, μόνο, αν ανακαλεί τις βαθιές ρίζες της Ανάγκης, είναι χρήσιμο. Αλλιώς, ας το αφήσουμε να αναπαύεται στη μακάρια εποχή του. Κάθε διάσπαση της ενότητάς του, κάθε σπαραγμός, ίσως να καλύπτει τη ματαιδοξία μας, ίσως να παροξύνει την ψευδαίσθησή μας, όμως ούτε μας αγγίζει, ούτε μας μεταμορφώνει. […]

Η διαθήκη των “Βακχών”. Οι περισσότεροι λησμονούν τη διαθήκη των “Βακχών”, λησμονούν αυτό το έσχατο καταφύγιο του ποιητή στην παλαιά και πάντα παρούσα κολυμπήθρα του μύθου. Οι “Βάκχες” είναι υποχρεωτικές για τον μελετητή, γιατί δεν υπάρχει καλλιτεχνική δημιουργία δίχως ιδεολογική ενότητα του δημιουργού. Εχω ξανασημειώσει πως αυτά τα παραμύθια για παλινωδίες του Ευριπίδη στις “Βάκχες” είναι για μικρά παιδιά. Ολος ο Ευριπίδης υπάρχει στις “Βάκχες” και σε κάθε προγενέστερη τραγωδία του σπερματικά ενυπάρχει ο ιδεολογικός πυρήνας των “Βακχών”. Ο Ευριπίδης έθεσε μέσα στο έργο του το δίλημμα του καιρού του, την εκλογή ανάμεσα στο έλλογο και στο άλογο στοιχείο και, επειδή δεν ήταν φιλόσοφος, αλλά ποιητής, δεν πήρε θέση, δεν έδωσε λύση, έβαλε τον άνθρωπο ανάμεσα στο σφυρί και στο αμόνι και μελέτησε την τραγωδία της εκλογής. Ο θάνατος του θεού στα τελευταία χρόνια της αθηναϊκής Δημοκρατίας δεν είναι για τον Ευριπίδη ένας θρίαμβος του λογικού, είναι η διαπίστωση του αδιέξοδου ανθρώπου, η έσχατη πτώση του. Ο ολομόναχος άνθρωπος του Ευριπίδη, εξόριστος και πλάνης, είναι κατ’ εξοχήν αναζήτηση του χαμένου προσώπου του. Ο θεός από τη μηχανή δεν είναι ασέβεια του ποιητή, είναι κραυγή απόγνωσης για την υποκατάσταση και την αλαζονεία. Η απουσία του θεού στον Ευριπίδη είναι γεμάτη από τον πόνο θεού. Απόδειξη οι “Βάκχες”, όπου ο θεός, επιστρέφοντας, αντιστρέφει την τάξη, από κινούμενο γίνεται το πρώτο κινούν και οι αλαζόνες άθλια κινούμενα, οι θεομπαίχτες, παίγνια. […]

Εγκλιματισμός. Στη “Μήδεια” ο Ευριπίδης, για πρώτη ίσως φορά, μελετά το πρόβλημα του εγκλιματισμού ενός βαρβάρου μέσα σε μια ορθολογισμένη πολιτεία. Για τη Μήδεια οι ανθρώπινες σχέσεις είναι δεσμός αίματος, για τον Ιάσονα είναι νομικός θεσμός. Η Μήδεια, για να ενωθεί με τον Ιάσονα, σφάζει τον αδελφό της. Αυτός ο αιμάτινος κύκλος μόνο με αίμα μπορεί πάλι να σπάσει, γιατί η ευθύνη είναι προσωπική και αναλαμβάνεται ολόκληρη. Ο Ιάσονας μεταθέτει την ευθύνη στους τύπους, εκλογικεύει τη ζωή και την ορίζει απέξω. Η Μήδεια είναι ζωή, γι΄ αυτό και μπορεί να τη σκοτώσει. Μόνο η μεγαλοφυία του Ευριπίδη θα μπορούσε να συλλάβει αυτή την αντίφαση (αντίφαση για τα ορθολογισμένα μυαλά), να βάλει δηλαδή μια παιδοκτόνο να κερδίζει τη συμπάθεια του Αιγέα, με την υπόσχεση ότι θα του αποκαλύψει το μυστικό της τεκνοποιΐας! Για τον Ιάσονα τα παιδιά του είναι αντικείμενα, απέναντί τους νιώθει νομικά υπόχρεως ή δικαιούχος. Για τη Μήδεια είναι η φυσική της προέκταση, σκοτώνοντάς τα, αυτοκτονεί και επιστρέφει στην περιοχή του μύθου, έχει τελειώσει η ενανθρώπισή της, αφήνοντας πίσω της ανέκλητα ένοχο τον Ιάσονα. Η αναρχική φύση της Μήδειας είναι φαινομενική, γιατί είναι ισορροπία σε ένα άλλο επίπεδο. Η λογική του Ιάσονα είναι Ευκλείδεια, της Μήδειας υπακούει στα αξιώματα του Ρήμαν και του Λομπατσέφσκι, για να κάνω έναν νοητό παραλληλισμό με τη Γεωμετρία, όπου, βέβαια, αντίφαση ανάμεσα στις θεωρίες υπάρχει μόνο στους ανύποπτους. Ο μύθος, αλλά και η ιστορική του αντανάκλαση, είναι ένα επίπεδο που γίνεται νοητό με παραπληρώματα. Ο κόμος μπορεί να γίνει βολικός με την αξιωματική της Μήδειας και με την αξιωματική του Ιάσονα. Βολικός για κείνον που ορίζει τα αξιώματα. Είναι, όμως, άβολος και αβίωτος για ένα που βρίσκεται έξω από το σύστημα αναφοράς. Η εισβολή της Μήδειας στον κόσμο του Ιάσονα, στον κόσμο μας, αν θέλετε, διαταράσσει το σύστημά μας. Αυτό δεν σημαίνει πως είναι αντικειμενικά μια παρουσία αδικαίωτη. Είναι σαν τον σεισμό, το ηφαίστειο και τη επανάσταση, ωμή, άτεγκτη, ενστικτώδης, βίαιη, αυτοφυής, αυτόνομη και αναρχούμενη, τρεφόμενη από τον εαυτό της».