Η επέλαση της Τζόρτζια Μελόνι έναν αιώνα μετά τον Μουσολίνι

Aν πιστέψουμε τις τρέχουσες δημοσκοπήσεις, η Ιταλία οδεύει, μετά τις εκλογές της 25ης Σεπτεμβρίου, για έναν δεξιό κυβερνητικό συνασπισμό και την πρώτη γυναίκα πρωθυπουργό στην ιστορία της, την ακροδεξιά Τζόρτζια Μελόνι. Αν κερδίσει, θα είναι η πρώτη επικεφαλής κυβέρνησης της οποίας το πολιτικό κόμμα, τα Αδέλφια της Ιταλίας, δεν έχει ποτέ πλήρως απαρνηθεί τις φασιστικές του ρίζες.

Κατά τη διάρκεια της εκστρατείας της, η 45χρονι Μελόνι κινήθηκε μεταξύ καθησυχαστικών αλλά και εξαιρετικά αμφιλεγόμενων δηλώσεων για την πολιτική της ατζέντα και είπε ότι ο Μπενίτο Μουσολίνι είναι μια προσωπικότητα που πρέπει να τεθεί σε συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο. Οι εκλογές γίνονται σχεδόν 100 χρόνια μετά την πορεία του Μουσολίνι στη Ρώμη που άνοιξε τον δρόμο προς τη δικτατορία του.

Ωστόσο, από στατιστική άποψη, γράφει ο Κάρλο Μπαστάσιν του Ινστιτούτου Brookings, η άνοδος των Αδελφών της Ιταλίας δεν διαφέρει από αυτήν όλων των άλλων ιταλικών αντισυστημικών κομμάτων από τη δεκαετία του 1990 και μετά. Οι τρέχουσες εξελίξεις – αν και τραυματικές για την πολιτική κουλτούρα της Ιταλίας – φαίνεται να αποτελούν έναν νέο γύρο του ίδιου φαινομένου, με μεμονωμένα κόμματα να ενισχύονται ξαφνικά, ως κύμα, το ένα μετά το άλλο, ως ένας τρόπος να εκφραστούν οι διαρκείς διαμαρτυρίες των Ιταλών. Αυτά τα κύματα δεν έχουν σταματήσει από την αναζωπύρωση του αντι-πολιτικού αισθήματος στις αρχές της δεκαετίας του 1990.

Στις εκλογές του 2008 και του 2013, τα Αδέλφια της Ιταλίας κέρδισαν λιγότερο από το 2% των ψήφων και το 2018 πήραν περίπου 4%. Σήμερα, οι δημοσκοπήσεις προβλέπουν περίπου 24% για το κόμμα της Μελόνι. Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται μεθοδικά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Το 1994, το Forza Italia του Μπερλουσκόνι, που ιδρύθηκε μόλις πέντε μήνες νωρίτερα, αναδείχθηκε πρώτο κόμμα με 21% των ψήφων. Η Λέγκα, που είχε λάβει μόνο 4% των ψήφων μεταξύ 2001 και 2006, ξεπέρασε το 37% το 2019. Το Κίνημα Πέντε Αστέρων, που ιδρύθηκε το 2009, πήρε 25% μόλις τέσσερα χρόνια μετά την ίδρυσή του και 32% στις εκλογές του 2018.

Σύμφωνα με τις τρέχουσες δημοσκοπήσεις, και τα τρία κόμματα που ξεκίνησαν ως κινήματα διαμαρτυρίας – Forza Italia, Λέγκα και Κίνημα Πέντε Αστέρων – συγκεντρώνουν τώρα μόνο το 1/3 της προηγούμενης μέγιστης υποστήριξής τους. Αμέσως μετά την ανάληψη των κυβερνητικών ευθυνών, τα ιταλικά κόμματα χάνουν την αξιοπιστία τους στα μάτια ενός εκλογικού σώματος που αναζητά συνεχώς την επόμενη κριτική φωνή ενάντια στο κατεστημένο πολιτικό σύστημα.

Κόμματα διαμαρτυρίας έχουν ξεφυτρώσει στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες τις τελευταίες δεκαετίες και δεν είναι όλα περαστικά. Η Πολωνία και η Ουγγαρία είναι σημεία αναφοράς. Τα κόμματα που τις κυβερνούν – το κόμμα Νόμου και Δικαιοσύνης και το Fidesz – έχουν καταφέρει να βρίσκονται στην εξουσία εδώ και αρκετά χρόνια, και εξακολουθούν να το κάνουν. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι κυβερνήσεις στη Βουδαπέστη και τη Βαρσοβία έχουν τροποποιήσει τους συνταγματικούς κανόνες και άλλες δημοκρατικές λειτουργίες των πολιτικών τους συστημάτων για να ενισχύσουν τον έλεγχό τους στη χώρα. Ο ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Ορμπαν όρισε το νέο πολιτικό μοντέλο ως «μη φιλελεύθερη δημοκρατία».

Ορμπαν και Μελόνι εκφράζουν έντονη αμοιβαία συμπάθεια και τα Αδέλφια της Ιταλίας είναι σύμμαχοι στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με το πολωνικό κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη. Δεδομένου του μεταφασιστικού πολιτιστικού περιβάλλοντος στο οποίο ενηλικιώθηκαν οι περισσότεροι από τους βασικούς ηγέτες των Αδελφών της Ιταλίας, είναι θεμιτό να αναρωτηθεί κανείς εάν το «μη φιλελεύθερο» μοντέλο αποτελεί στόχο της Μελόνι, εάν γίνει πρωθυπουργός, καθώς είναι πιθανό να είναι σε εγρήγορση απέναντι στον κίνδυνο να ακολουθήσει γοργά η αποχώρηση πολλών ψηφοφόρων από το κόμμα της, σύμφωνα με το ιταλικό μοτίβο. Η αλλαγή του συντάγματος της Ιταλίας θα ήταν δυνατή μέσω κοινοβουλευτικής διαδικασίας εάν ο κυβερνών συνασπισμός συγκεντρώσει την πλειοψηφία των δύο τρίτων στο κοινοβούλιο. Σύμφωνα με τις τρέχουσες δημοσκοπήσεις, ο δεξιός συνασπισμός έχει αρκετές πιθανότητες να κερδίσει μια τέτοια πλειοψηφία.

Ωστόσο, ο περιορισμός των δημοκρατικών δικαιωμάτων σε μια προηγμένη κοινωνία και μια έντονα αποκεντρωμένη οικονομία δεν είναι εύκολος. Η έλλειψη συναίνεσης στην Ιταλία γεννήθηκε από έντονα αισθήματα κατά του κατεστημένου στη δεκαετία του 1990, αλλά έχει αυξηθεί τα τελευταία 20 χρόνια στον απόηχο της απογοήτευσης των Ιταλών με την οικονομία. Εκείνο που διαφαίνεται αυτή τη στιγμή είναι πως η Ιταλία εισέρχεται σε μια περίοδο έντασης και απρόβλεπτων εξελίξεων. Αυτό, σε συνδυασμό με τη δεινή οικονομική κατάσταση της χώρας, μπορεί να οδηγήσει σε έναν ιδιαίτερα εκρηκτικό συνδυασμό.