Ο μαχαλάς των Τούρκων που γέμισε πρόσφυγες

Γεννήθηκα το 1953 στη Δράμα, στην οδό Αριστοτέλους. Πριν απ’ το 1924 στον μαχαλά μας κατοικούσαν τούρκοι μικροέμποροι της πόλης. Τα σπίτια τους ήταν διώροφα με χαγιάτια και είχαν μεγάλες αυλές με λιθόκτιστες περιφράξεις. Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών δόθηκαν σε πρόσφυγες απ’ τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη – σε δυο, τρεις οικογένειες το καθένα – εκτός από ελάχιστα, που οι παλιοί ιδιοκτήτες πρόλαβαν, πριν αποχωρήσουν, να τα πουλήσουν σε ντόπιους. Σ’ ένα από αυτά, μετά τον Εμφύλιο, εγκαταστάθηκε η οικογένειά μου με ενοίκιο, «πρόσφυγες» κι εμείς από ένα κεφαλοχώρι του Παγγαίου.

Στα πενήντα μέτρα απ’ το σπίτι μας ήταν ο φούρνος του Γιαννίσογλου, στη σκιά ενός τεράστιου πλατάνου που, δια της οδού Σοφοκλέους, σημάδευε τον ναό της Αγίας Τριάδας. Εκεί ο Στρατός έψηνε τακτικά τα φαγητά του. Μόλις τα «Ρέο» έρχονταν, τρέχαμε οι πιτσιρικάδες – πετσί και κόκαλο απ’ τις στερήσεις – να ελέγξουμε τι περιείχαν οι λαμαρίνες. Κι άμα επρόκειτο για ξηρό μπακαλιάρο με πατάτες ή για μοσχάρι Αργεντινής με πατάτες ή ήταν κατεψυγμένο κοτόπουλο με πατάτες, επιστρέφαμε πριν απ’ το μεσημέρι κι ο γιγαντόσωμος Πλάτων Γιαννίσογλου μάς γέμιζε μέχρι επάνω τα βαθιά πιάτα που είχαμε μαζί μας. Εκείνη η εποχή κάλλιστα θα μπορούσε να ονομαστεί «τα χρόνια της πατάτας». Διότι οι πατάτες Νευροκοπίου μας έθρεψαν στις μεγάλες φτώχειες κι έβαλαν τις βάσεις για ν’ αναστηθεί, μετά τον Πόλεμο, όλη η περιοχή.

Δύο μπακάλικα. Νοτίως και δυτικά του φούρνου βρίσκονταν δύο μπακάλικα: Ο ιδιοκτήτης του πρώτου λεγόταν Χατζόπουλος και ήταν γέρος, πάντα συνοφρυωμένος και αμίλητος. Το πρόβειο γιαούρτι, όμως, που έκανε -και το έπηζε σε μεγάλους κεσέδες – «κοβόταν με το μαχαίρι». Ο άλλος ήταν ο Σωτήρης, νέος σε ηλικία και μονίμως χαμογελαστός, που είχε στο μαγαζί του και ηλεκτρικό ψυγείο.

Μεταξύ άλλων πουλούσε σαλάμια, κασέρια, παστουρμάδες, λουκάνικα και διάφορα τυποποιημένα προϊόντα – για παράδειγμα, κονσέρβες με σάλτσες, κομπόστες, χυμούς, και μοσχομυριστά σαπούνια σε χρωματιστά περιτυλίγματα. Ολοι προφήτευαν ότι θα κέρδιζε στη ζωή του πολλά λεφτά, γιατί ήταν έξυπνος και προκομμένος. Επαθε όμως έμφραγμα και πέθανε μέσα στο μαγαζί του. Τότε το τροπάριο έγινε «τον έφαγε η στενοχώρια, γιατί η δουλειά του πήγαινε κατά διαόλου» (και η εξήγηση, τάχα στα βερεσέδια τηρούσε σκληρή γραμμή και οι τιμές του ήταν τσιμπημένες, ενώ, απλώς, ο κόσμος δεν μπορούσε ν’ αγοράσει τίποτε παραπάνω απ’ τ’ απολύτως αναγκαία και μάλιστα τα πιο φτηνά).

Το τέταρτο τοπόσημο της γειτονιάς μας ήταν το καφενείο του Κελαϊδόπουλου. Ενα ισόγειο κτίσμα με χοντρούς τοίχους και μεγάλα παράθυρα, απ’ τα οποία τα παιδιά παρακολουθούσαμε τους θαμώνες, «μες σε καπνούς και σε βρισιές», να κουμαριάζουν, να πίνουν ρακί μ’ ελιές, αντσούγιες και τουρσιά, να παίζουν ούτι και ποντιακή λύρα και να τραγουδούν, όταν μερακλώνονταν, τραγούδια σε ακατάληπτες για τους ντόπιους διαλέκτους. Κάποιες φορές, αργά τα βράδια, έρχονταν και γυφτοπούλες που χόρευαν τσιφτετέλια και κάποιοι σέφτελοι έχωναν μες στους στηθόδεσμούς τους χάρτινα τάλιρα, ασχέτως αν την άλλη μέρα δεν θα μπορούσαν ούτε τα παιδιά τους να ταΐσουν.

Μανάβικο η γειτονιά μας δεν διέθετε, αλλά περνούσε κάθε δυο μέρες ο Γκα με το κάρο του. Ο Γκα ήταν καλαμπουρτζής και αθυρόστομος και με τα κόλπα του, έλεγε η μάνα μου, πάντα έκλεβε στα ζύγια και στον λογαριασμό. Οταν κατέφτανε στην Αριστοτέλους, διαφήμιζε τα λαχανικά μ’ όλη τη δύναμη της φωνής του: «Κολοκυθάκια κι αγγουράκια να ζηλεύουν οι άντρες σας, σύκα για κάθε γούστο και σταφύλια με ρόγες “να”, με ρόγες “να”, παρακαλώ!»…

Κηδείες. Από τα παιδικά μου χρόνια θυμάμαι πολλά γεγονότα της γειτονιάς. Εκείνα, όμως, που με αναστάτωναν κυριολεκτικά ήταν οι κηδείες, ιδίως των νέων ανθρώπων. Πρώτον θυμάμαι τον θάνατο της μικρής Λ.: Η Λ. ήταν συμμαθήτριά μου, αλλά κάποια στιγμή σταμάτησε το σχολείο, γιατί παρουσίασε πρόβλημα στα πνευμόνια. Στις αρχές την επισκεπτόμασταν στο σπίτι της, αλλά έπειτα δεν μας δέχονταν οι δικοί της. Τη Λ. την είδα μέσα στην κάσα της με προσωπάκι λιλά και με το λιωμένο σώμα της σκεπασμένο από ένα βουνό λουλούδια. Οταν την έβγαλαν από το σπίτι, με συνοδεία της μουσικής του δήμου, όλη η γειτονιά σπάραζε απ’ τους λυγμούς.

Δεύτερος θάνατος, που με καταφόβισε, ήταν του Κ. Ν. Ενα καλοκαιριάτικο απόγευμα, ενώ παίζαμε μπάλα στην αλάνα, ακούσαμε τσιρίδες και γοερά κλάματα. Τρέξαμε και προλάβαμε να δούμε έναν απ’ τους γείτονές μας κρεμασμένο με σκοινί απ’ το μεσιανό δοκάρι της αποθήκης τους. Για την αιτία της αυτοκτονίας του ειπώθηκαν πολλά, αλλά στη δική μου μνήμη έμεινε η φρικιαστική εικόνα, που επί πολλά χρόνια επέστρεφε στον ύπνο μου ως εφιάλτης.

Τρίτος, και πιο τραγικός απ’ όλους, ήταν ο θάνατος της δεκαπεντάχρονης Χ., που αυτοκτόνησε πίνοντας βιτριόλι, γιατί την άφησε έγκυο ένας φαντάρος και η ίδια δεν τολμούσε να το φανερώσει στους δικούς της. Μετά από ένα χρόνο η οικογένειά της έφυγε απ’ τη Δράμα και δεν τους ξαναείδαμε ποτέ.

Από την άλλη, στις κηδείες των γεροντότερων συμμετείχαμε με χαρά, γιατί κερδίζαμε τα χαρτζιλίκια μας. Απ’ την Αγία Τριάδα και μέχρι τα νεκροταφεία κρατούσαμε τα εξαπτέρυγα και τα στεφάνια, και μετά την ταφή ο εργολάβος κηδειών – που πάντα φορούσε μαύρο κοστούμι κι ένα άψογα θλιμμένο ύφος – έδινε σε όλους ένα διφραγκάκι και σ’ εκείνον που σήκωνε τον σταυρό μία δραχμή παραπάνω…

Πολυκατοικίες. Τα χρόνια όμως πέρασαν γρήγορα και η γειτονιά μας, όπως όλες της πόλης, γέμισε πολυκατοικίες. Εγκαταστάθηκαν τόσες νέες οικογένειες, που τα γιωταχί τους δεν χωρούσαν να παρκάρουν στις πιλοτές και στην τσιμεντοστρωμένη πια οδό Αριστοτέλους.

Εκείνος, βέβαια, που συνέχιζε να περνά αδιάλειπτα, με τα ολόφρεσκα ζαρζαβατικά του, ήταν ο Γκα. Αλλά τ’ αστεία του – που ακούγονταν απ’ το μεγάφωνο του μάρκας Datsun φορτηγού του – δεν είχαν απήχηση, όπως παλιά. Γιατί σε όλα τα σπίτια υπήρχε τηλεόραση και οι ατάκες που μετέδιδε ήταν πολύ πιο γουστόζικες, πολύ πιο τσαχπίνικες και, καμιά φορά, ασυγκρίτως τολμηρότερες απ’ τις δικές του.

Ο Βασίλης Τσιαμπούσης είναι συγγραφέας