«Ανθρωπος της ειρήνης» ή αφελής ρομαντικός;

Μετά τον θάνατο, σε ηλικία 91 ετών, του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, μοναδικού και τελευταίου προέδρου της ΕΣΣΔ, η κληρονομιά του συζητείται έντονα: Οι δυτικοί ηγέτες χαιρετίζουν έναν «άνθρωπο της ειρήνης», ενώ το Κρεμλίνο αρκέστηκε να αναφέρει ότι «προσπάθησε να προσφέρει δικές του λύσεις σε πιεστικά προβλήματα».

Η αντίθεση στις αξιολογήσεις και τις αντιδράσεις μεταξύ Δύσης και Ρωσίας δεν θα μπορούσε να είναι πιο έντονη. Ο αμερικανός πρόεδρος Τζο Μπάιντεν έκανε λόγο για «έναν σπάνιο ηγέτη, με αρκετή φαντασία για να δει ότι ένα άλλο μέλλον ήταν δυνατό και το θάρρος να ρισκάρει ολόκληρη την καριέρα του για να το πετύχει. Το αποτέλεσμα ήταν ένας πιο ασφαλής κόσμος και περισσότερη ελευθερία για εκατομμύρια ανθρώπους». Με ένα tweet, ο γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν αναφέρθηκε σε έναν «άνθρωπο της ειρήνης του οποίου οι επιλογές άνοιξαν έναν δρόμο προς την ελευθερία για τους Ρώσους. Η δέσμευσή του για την ειρήνη στην Ευρώπη άλλαξε την κοινή μας ιστορία», πρόσθεσε τονίζοντας «το θάρρος και την ακεραιότητα που έδειξε για τον τερματισμό του Ψυχρού Πολέμου».

Από την πλευρά του, ο ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν με ένα προσεκτικά διατυπωμένο τηλεγράφημα προς τους συγγενείς του εκλιπόντος χθες εξέφρασε τα συλλυπητήριά του, περιγράφοντας τον Γκορμπατσόφ ως κάποιον που είχε τεράστια επιρροή στην παγκόσμια ιστορία και προσπάθησε να προσφέρει λύσεις και μεταρρυθμίσεις για την αναμόρφωση της ΕΣΣΔ. «Οδήγησε τη χώρα μας σε μια περίοδο περίπλοκων και δραματικών αλλαγών και μεγάλης κλίμακας εξωτερικής πολιτικής, οικονομικών και κοινωνικών προκλήσεων» είπε ο Πούτιν, ο οποίος υπηρετούσε στην υπηρεσία ασφαλείας της KGB όταν ο Γκορμπατσόφ ήταν στην εξουσία. Αλλά ο ρώσος πρόεδρος, πέρα από αυτή την απλή περιγραφή γεγονότων, δεν προχώρησε σε καμία αξιολόγηση για την περίοδο 1985-1991 στη διάρκεια της οποίας κυβερνούσε την ΕΣΣΔ ο Γκορμπατσόφ.

Ο Ντμίτρι Πεσκόφ, ο εκπρόσωπος του Πούτιν, ήταν πιο ωμός. Περιέγραψε τον Γκορμπατσόφ ως έναν εξαιρετικό πολιτικό που βοήθησε να τερματιστεί ο Ψυχρός Πόλεμος, αλλά ο ρόλος του στην Ιστορία ήταν αμφιλεγόμενος. «Ηθελε ειλικρινά να πιστέψει ότι ο Ψυχρός Πόλεμος θα τελείωνε και ότι θα εγκαινίαζε μια περίοδο αιώνιου ρομαντισμού μεταξύ μιας νέας Σοβιετικής Ενωσης και του κόσμου, της Δύσης» είπε ο Πεσκόφ. «Αυτός ο ρομαντισμός αποδείχθηκε λάθος. Δεν υπήρξε ρομαντική περίοδος, δεν πραγματοποιήθηκε μήνας του μέλιτος 100 ετών και φάνηκε η αιμοδιψής φύση των αντιπάλων μας. Είναι καλό που το καταλάβαμε εγκαίρως» πρόσθεσε ο Πεσκόφ.

Ο Γκορμπατσόφ, η κηδεία του οποίου θα γίνει το Σάββατο, τιμήθηκε με Νομπέλ Ειρήνης το 1990 για τον ρόλο του στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου και χαρακτηρίστηκε «άνθρωπος της ειρήνης». Ωστόσο στο εσωτερικό της χώρας του δέχθηκε έντονη κριτική, καθώς θεωρήθηκε υπεύθυνος για τη διάλυση της ΕΣΣΔ το 1991 – τη «μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή του 20ού αιώνα», όπως την έχει χαρακτηρίσει ο Πούτιν. Μεγάλο μέρος του πληθυσμού τον κατηγόρησε για την εξαφάνιση μιας υπερδύναμης και την οικονομική καταστροφή που ακολούθησε. Αφότου ανέλαβε την εξουσία το 1985, προσπάθησε να προωθήσει πρόγραμμα μεταρρύθμισης και απελευθέρωσης της οικονομίας της ΕΣΣΔ, που όμως ήταν ήδη σε παρακμή έπειτα από δεκαετίες εξοπλισμών και κακοδιαχείρισης, με αποτέλεσμα να προκληθεί κατακερμάτιση της ένωσης των 15 χωρών που τη συνέθεταν. Οι δημοκρατίες του Καυκάσου εξεγέρθηκαν κατά της Μόσχας και ακολούθησαν αυτές της Βαλτικής, με τη Λιθουανία να κηρύσσει την ανεξαρτησία της επίσημα το 1990. Η αρχή του τέλους ήρθε τον Αύγουστο του 1991 με το αποτυχημένο πραξικόπημα των σκληρών κομμουνιστών, το οποίο κατεστάλη σε τρεις ημέρες. Οι στρατιωτικοί είχαν βγάλει τανκς στους δρόμους της Μόσχας και ο Γκορμπατσόφ είχε αποκλειστεί στην Κριμαία όπου βρισκόταν για διακοπές. Επρόκειτο να επιστρέψει στις 20 Αυγούστου για την υπογραφή συνθήκης που θα δημιουργούσε μια νέα ένωση σοβιετικών κρατών, κάτι που δεν έγινε τελικά ποτέ.

Ο Μπόρις Γέλτσιν είχε ξεφύγει από τους πραξικοπηματίες και οχυρώθηκε στο Κρεμλίνο. Πάνω σε ένα τανκ έβγαλε μια συγκλονιστική ομιλία, καταδικάζοντας το πραξικόπημα και καλώντας τους Μοσχοβίτες να αντισταθούν, κάτι που έγινε με μαζικές διαδηλώσεις. Επειτα από όλα αυτά ο Γέλτσιν ήταν ο απόλυτος ηγέτης στα μάτια όλων και ο Γκορμπατσόφ πιο αδύναμος πολιτικά από ποτέ. Το 1996 έθεσε υποψηφιότητα για την προεδρία της Ρωσίας κατά τη διάρκεια της πρώτης πραγματικά ελεύθερης προεκλογικής εκστρατείας που διοργανώθηκε στη Ρωσία, αλλά συγκέντρωσε μόλις το 0,5% των ψήφων.

Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ δεν σταμάτησε ποτέ να επαναλαμβάνει ότι δεν ήθελε τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης. «Ακόμη και σήμερα», έγραψε στο τελευταίο του βιβλίο «The Future of the Global World», «θεωρώ ότι η ακεραιότητα της χώρας θα μπορούσε να είχε διατηρηθεί και ότι η νέα Ενωση θα ανταποκρινόταν στα συμφέροντα όλων». Είχε εκφράσει την υποστήριξή του στην προσάρτηση της Κριμαίας στη Ρωσία και τους τελευταίους μήνες είχε παραμείνει σιωπηλός για τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.

Με δικά του λόγια

Για την καταστροφή στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνόμπιλ, 18 ημέρες μετά την έκρηξη:  

«Το καμπανάκι χτυπά προειδοποιητικά ότι στην πυρηνική εποχή αυτό που χρειάζεται είναι νέα πολιτική σκέψη και νέες πρακτικές».

Για την απόφασή του να μη διατάξει τα σοβιετικά στρατεύματα να σταματήσουν την πτώση του Τείχους του Βερολίνου:

«Είχαμε στην περιοχή μισό εκατομμύριο στρατιώτες, οπλισμένους μέχρι τα δόντια. Μεγάλη δύναμη πυρός, καλά εκπαιδευμένοι στρατιωτικοί, τανκς, πυρηνικά όπλα. Αν είχαμε δώσει τέτοια εντολή, θα ήταν λάθος. Θα μπορούσε να είχε οδηγήσει σε μια καταστροφή, θα μπορούσε να είχε καταλήξει σε έναν Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο».

Τελευταία τηλεοπτική ομιλία του ως ηγέτη της Σοβιετικής Ενωσης κατά τη διάλυσή της, 25 Δεκεμβρίου 1991:

«Η μοίρα είχε αποφασίσει ότι όταν έγινα αρχηγός του κράτους ήταν ήδη προφανές πως κάτι δεν πήγαινε καλά σε αυτή τη χώρα. Είχαμε πολλά – γη, πετρέλαιο, φυσικό αέριο και άλλους φυσικούς πόρους, και ο Θεός μάς προίκισε με νόηση και ταλέντο – αλλά ζούσαμε πολύ χειρότερα από τους ανθρώπους σε άλλες βιομηχανικές χώρες και το χάσμα μεγάλωνε συνεχώς… Ολες οι προσπάθειες για την εφαρμογή μεταρρυθμίσεων – και υπήρξαν πολλές – είχαν αποτύχει. Η χώρα έχανε την ελπίδα της. Δεν μπορούσαμε να συνεχίσουμε να ζούμε έτσι. Επρεπε να αλλάξουμε τα πάντα ριζικά. Γι’ αυτόν τον λόγο ποτέ δεν μετάνιωσα που δεν χρησιμοποίησα τη θέση μου ως Γενικού Γραμματέα απλώς για να παραμείνω στην εξουσία για μερικά χρόνια…».