«Εφυγε» ο πατέρας της περεστρόικα

Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο ρώσος πολιτικός που έβαλε τέλος στον Ψυχρό Πόλεμο χωρίς αιματοχυσία, αλλά απέτυχε να αποτρέψει την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης, πέθανε χθες σε ηλικία 91 ετών. Ο Γκορμπατσόφ, ο τελευταίος σοβιετικός πρόεδρος, συνήψε συμφωνίες περιορισμού των όπλων με τις Ηνωμένες Πολιτείες και συνεργάστηκε με δυτικές δυνάμεις για να αφαιρέσει το Σιδηρούν Παραπέτασμα που χώριζε την Ευρώπη από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και να επιφέρει την επανένωση της Γερμανίας. Οταν οι διαδηλώσεις υπέρ της δημοκρατίας σάρωσαν τα έθνη της κομμουνιστικής Ανατολικής Ευρώπης το 1989, απέφυγε να χρησιμοποιήσει βία – σε αντίθεση με προηγούμενους ηγέτες του Κρεμλίνου που είχαν στείλει τανκς για να συντρίψουν εξεγέρσεις στην Ουγγαρία το 1956 και στην Τσεχοσλοβακία το 1968. Ομως οι διαδηλώσεις τροφοδότησαν φιλοδοξίες για αυτονομία στις 15 δημοκρατίες της Σοβιετικής Ενωσης, η οποία διαλύθηκε τα επόμενα δύο χρόνια με χαοτικό τρόπο. Ο Γκορμπατσόφ πάλεψε μάταια για να αποτρέψει αυτή την κατάρρευση.

Οταν έγινε γενικός γραμματέας του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος το 1985, σε ηλικία μόλις 54 ετών, είχε βάλει στόχο με την περίφημη περεστρόικα να αναζωογονήσει το σύστημα εισάγοντας περιορισμένες πολιτικές και οικονομικές ελευθερίες, αλλά οι μεταρρυθμίσεις του ξέφυγαν από τον έλεγχο. Η πολιτική της γκλάσνοστ, της διαφάνειας, που μεταξύ άλλων προέβλεπε και ελευθερία του λόγου, επέτρεψε στους πολίτες την προηγουμένως αδιανόητη κριτική του κόμματος και του κράτους, αλλά και ενθάρρυνε τους εθνικιστές που άρχισαν να πιέζουν για ανεξαρτησία στις βαλτικές δημοκρατίες της Λετονίας, της Λιθουανίας, της Εσθονίας και αλλού.

Πολλοί Ρώσοι δεν συγχώρεσαν ποτέ τον Γκορμπατσόφ για την αναταραχή που προκλήθηκε με την αλλαγή του συστήματος, θεωρώντας την επακόλουθη βουτιά στο βιοτικό τους επίπεδο πολύ υψηλό τίμημα να πληρώσουν για τη δημοκρατία.

Ο Μιχαήλ Σεργκέγεβιτς Γκορμπατσόφ ήταν γιος αγροτών, με ρωσική και ουκρανική καταγωγή και γεννήθηκε στη Σταυρούπολης της Νοτιοδυτικής Ρωσίας. Εντάχθηκε στην Komsomol (Κομμουνιστική Νεολαία) το 1946 και οδηγούσε θεριζοαλωνιστική μηχανή σε κρατικό αγρόκτημα στη Σταυρούπολη για τα επόμενα τέσσερα χρόνια. Αποδείχθηκε πολλά υποσχόμενο μέλος της Komsomol και το 1952 μπήκε στη νομική σχολή του Κρατικού Πανεπιστημίου της Μόσχας.

Στις εξωτερικές υποθέσεις, ο Γκορμπατσόφ καλλιέργησε από την αρχή θερμότερες σχέσεις και εμπόριο με τα ανεπτυγμένα έθνη τόσο της Δύσης όσο και της Ανατολής. Τον Δεκέμβριο του 1987 υπέγραψε συμφωνία με τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρίγκαν ώστε οι δύο χώρες τους να καταστρέψουν όλα τα υπάρχοντα αποθέματα πυραύλων μεσαίου βεληνεκούς. Το 1988-89 επέβλεψε την απόσυρση των σοβιετικών στρατευμάτων από το Αφγανιστάν μετά την εννιάχρονη κατοχή αυτής της χώρας.

Ο Γκορμπατσόφ ήταν ο εμπνευστής μιας σειράς γεγονότων στα τέλη του 1989 και το 1990 που μεταμόρφωσαν τον πολιτικό ιστό της Ευρώπης και σηματοδότησαν την αρχή του τέλους του Ψυχρού Πολέμου. Καθ’ όλη τη διάρκεια του 1989 είχε αρπάξει κάθε ευκαιρία για να εκφράσει την υποστήριξή του στους ρεφορμιστές κομμουνιστές στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και, όταν τα κομμουνιστικά καθεστώτα σε αυτές τις χώρες κατέρρευσαν σαν ντόμινο στα τέλη του ίδιου έτους, ο Γκορμπατσόφ συμφώνησε σιωπηρά με την πτώση τους. Μέχρι το καλοκαίρι του 1990 είχε συμφωνήσει στην επανένωση της Ανατολικής με τη Δυτική Γερμανία και μάλιστα είχε συμφωνήσει με την προοπτική να γίνει αυτό το επανενωμένο έθνος μέλος του μακροχρόνιου εχθρού της Σοβιετικής Ενωσης, του ΝΑΤΟ. Το 1990 ο Γκορμπατσόφ έλαβε το Νομπέλ Ειρήνης για τα εντυπωσιακά του επιτεύγματα στις διεθνείς σχέσεις.

Το 1996 ο Γκορμπατσόφ έθεσε υποψηφιότητα για πρόεδρος της Ρωσίας αλλά συγκέντρωσε λιγότερο από 1% των ψήφων. Παρ’ όλ’ αυτά παρέμεινε ενεργός στη δημόσια ζωή, ως ομιλητής και ως μέλος διαφόρων παγκόσμιων και ρωσικών δεξαμενών σκέψης. Αν και ο Γκορμπατσόφ ήταν κατά καιρούς επικριτικός στον ρώσο ηγέτη Βλαντιμίρ Πούτιν, υποστήριξε την προσάρτηση της Κριμαίας από τη χώρα (2014) κατά τη διάρκεια της κρίσης στην Ουκρανία. Τα τελευταία χρόνια τον φρόντιζαν σε ειδική κλινική. Στις 30 Ιουνίου τον επισκέφθηκε εκεί ο φιλελεύθερος οικονομολόγος Ρουσλάν Γκρίνμπεργκ, ο οποίος κατόπιν δήλωσε στο ειδησεογραφικό πρακτορείο των ενόπλων δυνάμεων Zvezda: «Μας έδωσε την ελευθερία – αλλά δεν ξέρουμε τι να την κάνουμε».