«Οι μεταφραστές έσωσαν την αξία του βιβλίου»

Η Ιρένε Βαγιέχο από τη Σαραγόσα της Ισπανίας έχει αφιερώσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της στην έρευνα της πολιτιστικής κληρονομιάς που διαμορφώνει ο γραπτός λόγος. Η συγγραφέας και κλασική φιλόλογος στο αφηγηματικό της δοκίμιο «Πάπυρος, η περιπέτεια του βιβλίου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα» (μετάφραση Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη, Μεταίχμιο) περιγράφει τους σταθμούς της εξέλιξης του βιβλίου. Το βιβλίο ως υλικό, ως εργαλείο και ως θεμέλιος λίθος της ανθρώπινης γνώσης και ιστορίας. Η εφεύρεσή του, η μετάδοση, η διάρκειά του. Από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα. Ο ρόλος των βιβλιοθηκών και των μεταφραστών, η συμβολή του βιβλίου στον εκδημοκρατισμό της επιστήμης και της ανθρώπινης εμπειρίας, η μετάβαση του πολιτισμού μας από τον προφορικό στον γραπτό λόγο. Ενα οδοιπορικό που ταξιδεύει ευχάριστα τον αναγνώστη στις πλούσιες θάλασσες του κόσμου των βιβλίων. Η συγγραφέας επισκέφθηκε την Αθήνα στο πλαίσιο του πρόσφατου 14ου Φεστιβάλ ΛΕΑ – Λογοτεχνία Εν Αθήναις και δήλωσε φανατική του έργου του Γιάννη Κουνέλη.

Σε μια εποχή όπου κυριαρχούν οι πλατφόρμες των ποικίλων μέσων κοινωνικής δικτύωσης, με το metaverse προ των πυλών, πώς αποφασίσατε να μελετήσετε την προέλευση του βιβλίου;

Οταν ξεκίνησα να γράφω τον «Πάπυρο», διογκώνονταν οι προφητείες που προέβλεπαν την εξαφάνιση των βιβλίων και της ανάγνωσης, στην παραδοσιακή τους μορφή. Μέχρι στιγμής έχουν διαψευστεί, γιατί το βιβλίο απέδειξε πως μπορεί να υπάρξει κάτω από πολύ αντίξοες συνθήκες. Πρέπει να σεβαστούμε, πιστεύω, το βιβλίο γιατί αποδεικνύει και στον 21ο αιώνα πως παραμένει ένα μοναδικό χειροποίητο αντικείμενο από την πρόσφατη ιστορία μας, που μας περιέχει όλους. Εχει την ίδια λειτουργική δυνατότητα από τα αρχαία χρόνια, όπως το ποτήρι, η καρέκλα, το ψαλίδι κ.λπ., τα οποία έχουν σχεδιαστεί για να αγγίξουν τα όρια της τελειότητας. Ισως είναι λάθος να συγκρίνουμε το βιβλίο με άλλα μέσα πληροφορίας, ψυχαγωγίας και γνώσης. Γιατί αν δουμε λίγο τα στοιχεία της έρευνας, μπορούμε να μιλήσουμε από την αρχαιότητα κιόλας για συνύπαρξη μέσων, με διαφορετικό περιεχόμενο, χρησιμότητα και κωδικούς. Αξίζει να τα δούμε όλα αυτά στο επίπεδο του πλουραλισμού και όχι τόσο του ανταγωνισμού. Τα βιβλία σήμερα είναι πιο όμορφα και ανθεκτικά. Μπορούν να δώσουν χειροπιαστή αισθητική εμπειρία, και αυτό είναι το πρώτο μεγάλο τους προσόν. Η ποιότητά τους κάνει τη διαφορά. Και μην ξεχνάμε ότι τα e-books προσπαθούν να αναπαραστήσουν αυτή την εμπειρία, αλλά δεν την κατέχουν ακόμη. Αξίζει να σημειώσουμε πως οι σχεδιαστές του Internet  αντέγραψαν και προσάρμοσαν στα σύγχρονα δεδομένα τη λειτουργία των παλαιών βιβλιοθηκών. Πιστεύω πως ό,τι καινούργιο έρθει θα πατά πάνω στα χνάρια των πρώτων εφευρετών του βιβλίου και της διάδοσής του φυσικά.

Με ποιες αφορμές ξεκινήσατε να γράφετε το δοκίμιό σας;

Η αλήθεια είναι πως αυτό το βιβλίο δημιουργήθηκε σε μια πολύ δύσκολη περίοδο της ζωής μου. Πίστευα ότι ήταν το τελευταίο πράγμα που θα έγραφα. Ηθελα να δώσω ένα καλό κατευόδιο στην ενασχόλησή μου με το βιβλίο, τη λογοτεχνία, την ανάγνωση και τους κλασικούς. Κάτι που τελικά αποφεύχθηκε. Εκανα πολλά χρόνια αυτή τη σύνθετη έρευνα, περισσότερο σε ακαδημαϊκό επίπεδο. Κάποια στιγμή αποφάσισα να αφήσω τα στεγανά των ειδικών και να μοιραστώ το πάθος μου με το ευρύτερο κοινό. Αυτή τη φορά είπα στον εαυτό μου: Δεν θα παρουσιάσω μια ψυχρή έρευνα που θα βρίθει στατιστικών στοιχείων και χρονολογιών. Αλλά θα προσεγγίσω τα θέματα με πιο αφηγηματικό τρόπο. Σκέφτηκα ένα βιβλίο που θα έβαζε τον αναγνώστη στην περιπέτεια της ιστορίας του βιβλίου. Ενα ταξίδι μακρινό, που θα αφορά και τον σημερινό αναγνώστη. Η ανθρωπότητα και στο παρελθόν έχει χρησιμοποιήσει ποικίλες ιστορίες σαν όχημα για τη μετάδοση της γνώσης. Οι μαθητές μου μού έδειξαν τον δρόμο και πήρα την τελική απόφαση. Για αυτούς ο καλύτερος τρόπος να μοιραστείς πληροφορίες είναι μέσα από πρόσωπα, στάσεις, ταξίδια, αισθήματα, γεωπολιτικές μετακινήσεις. Και βέβαια καταπιάνομαι με τους αφανείς ανθρώπους που κράτησαν την τέχνη του βιβλίου και της γνώσης ζωντανή μέσα στους αιώνες, ακόμα και με κίνδυνο της ζωής τους. Οι άνθρωποι που εφηύραν τον τύπο του βιβλίου που γνωρίζουμε μέχρι και σήμερα, τα αλφάβητα, την τυπογραφία, το χαρτί, τους μεταφραστές, τους συγγραφείς άντρες και γυναίκες που επινόησαν να μεταφέρουν τις σκέψεις τους στο χαρτί και να τις κάνουν κείμενο και πολλούς άλλους. Στα σχολεία της Ισπανίας, κάνουμε συχνές αναφορές σε όλους αυτούς τους πρωτοπόρους.

Για εσάς ποιες ήταν οι κομβικές ιστορικές φάσεις στην εξέλιξη του βιβλίου;

Πρώτη απ’ όλες, η θεμελιώδης ανακάλυψη της γραφής. Η μετάβαση από τον προφορικό πολιτισμό στον γραπτό ήταν μια μεγάλη μετατόπιση. Σχηματίσαμε μια νέα αρχιτεκτονική της σκέψης μέσα από τον γραπτό λόγο. Μια επαναστατική αλλαγή. Αλλιώς, για παράδειγμα, δεν θα είχαμε τη φιλοσοφία. Με τον γραπτό λόγο αναπτύσσονται η ατομική έκφραση και η κριτική θεώρηση. Πράγματα βασικά για την εξέλιξή μας. Και αμέσως μετά έχουμε την ανάγνωση, όπου ένα νέο επίπεδο νόησης ανοίγεται για την ανθρωπότητα. Το άλλο κομβικό σημείο είναι φυσικά η ανακάλυψη του παπύρου. Ελα λεπτό και ανθεκτικό υλικό, όπου πάνω του μπορούσες να γράψεις χωρίς όρια. Εκείνα τα χρόνια το βιβλίο ήταν ένα πολύ ευαίσθητο υλικό. Για αυτόν τον λόγο έβγαινε και σε πολύ λίγες κόπιες. Συνεπώς το βιβλίο ήταν πάντοτε σε κίνδυνο. Και μετά έχουμε τον περγαμηνό κώδικα, ο οποίος άνθησε στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία λόγω της διάδοσης της παιδείας και της αντίστοιχης έλλειψης παπύρου. Εδώ έχουμε την ανακάλυψη της σελιδοποίησης και των πινάκων γραφής. Πολύ σπουδαία εργαλεία για τη ζωή του βιβλίου. Φυσικά, να μην ξεχάσω την ανακάλυψη των αλφαβήτων, που έπαιξε καίριο ρόλο σε όλα τα παραπάνω. Ηταν η αιτία της διάδοσης του γραπτού λόγου και συμβάλλοντας στην ίδια μας την υπόσταση σήμερα. Κάθε βελτίωση των υλικών της γραφής έπαιξε σημαντικό ρόλο στον εκδημοκρατισμό της. Η ιστορία του βιβλίου ας μην ξεχνάμε ότι είναι σύμφυτη με τη λαϊκή διάδοση της γνώσης.

Ποια ήταν η ανάγκη της μετάβασης από τον προφορικό στον γραπτό λόγο;

Η ανάγκη ήταν να διατηρηθεί η μνήμη της ανθρώπινης δραστηριότητας εν γένει. Για παράδειγμα, στον προφορικό πολιτισμό μας η ποίηση ήταν σημαντικό στοιχείο της καθημερινότητας. Πολλές φορές λειτουργούσε και σαν το αρχείο της κοινότητας. Λόγω του στίχου και της ρυθμολογίας του ποιήματος, ήταν εύκολο να το θυμούνται οι άνθρωποι. Το ομηρικά έπη επίσης ήταν εγκυκλοπαίδειες γνώσης για την προφορική κουλτούρα. Ο τρόπος της γνώσης. Ο πεζός λόγος που αναπτύχθηκε με τη γραφή είχε άλλες διαστάσεις και διαμορφώσεις. Απέκτησε πια ο λόγος μέγεθος.

Ποιος ο ρόλος των βιβλιοθηκών, των βιβλιοπωλών και των μεταφραστών στη διάδοση της κουλτούρας του βιβλίου;

Χαίρομαι που το ρωτάτε, γιατί η μελέτη αυτή είναι σχεδόν αφιερωμένη στους κλάδους που αναφέρετε, και κυρίως στους μεταφραστές. Το φαινόμενο της μετάφρασης γεννήθηκε στις εξ Ανατολών κουλτούρες, αλλά η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας πήγε την κατάσταση σε άλλο επίπεδο με την άρτια οργάνωσή της. Σχεδιάστηκε ως το ιδανικό μέρος για να συγκεντρωθούν όλα τα βιβλία του έως τότε γνωστού κόσμου και να μεταφραστούν στα ελληνικά. Η Βιβλιοθήκη ήταν το πρώτο μεγάλο ίδρυμα μετάφρασης παγκοσμίως για όλων των ειδών τα βιβλία. Επαναστατικό στη σύλληψη πολυπολιτισμικό κέντρο. Αυτό άλλαξε τη ζωή μας και άνοιξε τους ορίζοντές μας, στο να βρίσκουμε έμπνευση από άλλους πολιτισμούς. Γι’ αυτό οι μεταφραστές – σωστά το εντοπίζετε – για μένα ήταν και παραμένουν οι βασικοί πυλώνες του βιβλίου από τη λογοτεχνία μέχρι και τις επιστήμες. Η μετάφραση έσωσε το βιβλίο. Οι βιβλιοπώλες και τα βιβλιοπωλεία συνέβαλαν τα μέγιστα στην κοινωνικοποίηση και στη δημοκρατικότερη διάδοση του βιβλίου. Διότι στην αρχαιότητα τα βιβλία κυκλοφορούσαν αποκλειστικά σε κλειστούς κύκλους φίλων ή ευγενών. Ηταν αντικείμενα που προορίζονταν για τους προνομιούχους. Να σημειώσουμε πως τα πρώτα βιβλιοπωλεία τα βρίσκουμε εδώ στην Αθήνα. Ετσι το βιβλίο έρχεται σε επαφή με τον ανώνυμο αναγνώστη. Αυτό με τη σειρά του αλλάζει τη σκέψη των συγγραφέων, οι οποίοι πλέον δεν γράφουν για την οικογένειά τους ή τους γνωστούς τους ή τους άρχοντές τους. Ο συγγραφέας αρχίζει και φαντάζεται τον ιδανικό άγνωστο αναγνώστη του. Σημαντική μετατόπιση και αυτή.

Ποια η συμβολή της ιστορίας της κουλτούρας του βιβλίου στην ανθρώπινη εμπειρία;

Τα βιβλία είναι οι σύμμαχοί μας εναντίον της λήθης. Οταν δεν υπήρχαν, η γνώση ξεχνιόταν και έπρεπε να περάσει από γενιά σε γενιά, ξανά από την αρχή. Η ανθρώπινη ιστορία ξεκινά με τα βιβλία και τον γραπτό λόγο. Το βιβλίο είναι συνδεδεμένο με την ανθρώπινη εμπειρία και την πρόοδο. Ακόμα και όταν πρόκειται για επικίνδυνα, ζοφερά κείμενα που προωθούν το μίσος, όπως «Ο Αγών μου». Εχουμε υποχρέωση να χρησιμοποιήσουμε τα βιβλία και ως εργαλεία που θα προχωρήσουν τη γνώση μας. Για αυτόν τον λόγο δεν συμφωνώ με το κίνημα της ακύρωσης, διότι πιστεύω ότι πρέπει να καταλάβουμε και οι νεότεροι πώς οι ιδέες και οι λέξεις λειτουργούν μέσα στο κείμενο, στην εποχή, στο υποκείμενο συγγραφέας και στην κριτική μας σκέψη σήμερα. Το θεωρώ σημαντικό. Εάν, για παράδειγμα, ακυρώσουμε βιβλία του Μαρκ Τουέιν, θα εξιδανικεύσουμε το παρελθόν και οι επόμενες γενιές, αν όχι οι σημερινές, θα εισέλθουν στη διαδικασία της νοσταλγίας, και αυτό είναι απείρως πιο επικίνδυνο. Και αυτό συμβαίνει όταν χάνουμε ζωτικούς κρίκους από την αλυσίδα της κληρονομιάς μας. Και η κληρονομιά, όπως γνωρίζετε, δεν είναι πάντοτε του γούστου μας.

Ποιο είναι το αγαπημένο σας βιβλίο;

Το βιβλίο που άλλαξε ολοκληρωτικά τη ζωή μου ήταν η «Οδύσσεια» του Ομήρου.

{1BSYG}Ιρένε Βαγιέχο{1BSYG}{CR}{2BTIT}Πάπυρος{CR}η περιπέτεια {LF}του βιβλίου από {LF}την αρχαιότητα μέχρι σήμερα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μετάφραση Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη{CR}Εκδόσεις Μεταίχμιο, {LF}σελ. 544{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 19 ευρ{4BTIM}ώ