Μπορεί ο άνθρωπος να κυβερνήσει τον εαυτό του;

Ο Στέφανος Δημητρίου είναι αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου και συγγραφέας πέραν των άλλων και δύο σημαντικών βιβλίων για την Πολιτική στον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα. Κατά τον μεθοδικό και ευρυμαθή συγγραφέα υπάρχει μια κοινή γραμμή σκέψης, «ένα στημονικό νήμα» που ενώνει τον δημοκρατικό, ρεπουμπλικανικό στοχασμό από την αρχαία πολιτική φιλοσοφία μέχρι τον Ρουσσώ, το οποίο φτάνει μέχρι σήμερα. Στο ενδιάμεσο βρίσκεται ο Λεβιάθαν του Χιουμ και η ηθική φιλοσοφία του Καντ, σύγχρονου του Ρουσσώ. Ολα αυτά συνθέτουν το υλικό για τη μελέτη και την ανάλυση του «παράδοξου του Ρουσσώ». Σε τι συνίσταται αυτό; Σύμφωνα με την εξαιρετική αυτή εδώ μελέτη τον Ρουσσώ, αλλά και τον Αριστοτέλη, απασχολούσε το πώς μπορεί να βρεθεί μια μορφή συνένωσης που θα προστατεύει με όλη τη δύναμή της το πρόσωπο και τα αγαθά κάθε μέλους που μαζί με όλους τους άλλους σχηματίζει ένα ενιαίο σώμα, αλλά και το πώς θα μπορούσε αυτό να εξακολουθεί να είναι ελεύθερο παρά τις δεσμεύσεις του. Πώς γίνεται η μετάβαση από τη φυσική κατάσταση της ελευθερίας στην πολιτική κατάσταση του Κοινωνικού Συμβολαίου, όπου όμως ο άνθρωπος θα εξακολουθεί να είναι ελεύθερος και όχι δούλος, όπως έγινε στις φεουδαρχικές κοινωνίες; Πώς η ελευθερία της φυσικής κατάστασης, η οποία στηριζόταν στην ανεξαρτησία του καθενός, μπορεί να γίνει ελευθερία που προϋποθέτει τη συνύπαρξη και την αυτονομία του καθενός; Πώς κάποιος για να είναι ελεύθερος, πρέπει να εξαναγκάζεται να είναι ελεύθερος; Υπάρχει τρόπος να συνυπάρχουν ο εξαναγκασμός και η ελευθερία και πώς παρεμβαίνει εδώ ο νόμος ως προϋπόθεση για να υπάρχει πολίτευμα; Και αυτό το παράδοξο ο Ρουσσώ το «λύνει» μέσα από πολλές διαδρομές. Αρχικά με την «αποκάλυψή» του πως η έννοια της ελευθερίας, άρα και της ελεύθερης ατομικότητας έχει ως προϋπόθεση την ισότητα όλων ως προς την ελευθερία τους. Για να λυθεί όμως αυτό το παράδοξο χρειάζεται ένας «μηχανικός» και μια «πολιτική μηχανή». Εδώ εντοπίζεται, κατά τη γνώμη μου, η προστιθέμενη αξία του βιβλίου. Η «πολιτική μηχανή» και ο μηχανικός, ο εφευρέτης της μηχανής, δίνει νόημα στη σχέση ελευθερίας και νόμου. Ο δε ηγεμόνας, σε αντίθεση με ό,τι είναι στον Λεβιάθαν, δεν είναι παρά ο τεχνίτης που συναρμολογεί και θέτει σε λειτουργία τη μηχανή.

Ο κυρίαρχος του Χομπς

Ιδιαίτερη, θα έλεγα πως θα μπορούσε να αποτελέσει και ξεχωριστό βιβλίο, είναι η ανάλυση της σχέσης κυριαρχίας και φόβου στον Τόμας Χομπς. Κατά τον συγγραφέα αν δεν κατανοήσουμε τη φιλοσοφική ανθρωπολογία του Χομπς δεν θα είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε το Κοινωνικό Συμβόλαιο ως υπέρβαση του διχασμού μεταξύ κυρίαρχου – υπηκόου στον χομπσιανό άνθρωπο και πολίτη – υπηκόου στον ρουσσωικό. Ο Χομπς θεωρεί τις παρορμήσεις, τα πάθη κινητήρια δύναμη της ανθρώπινης κίνησης. Η επιθυμία να γνωρίσουν το γιατί και το πώς και η αποστροφή από ορισμένες καταστάσεις κινητοποιούν τους ανθρώπους. Ο δε φόβος από την αποτυχία ή κι από την απώλεια της ζωής τους τούς παραλύει. Η διαχείριση αυτού του φόβου είναι το κατεξοχήν αντικείμενο της πολιτικής και της κυριαρχίας. Οι άνθρωποι κινητοποιούνται από τα πάθη και τις επιθυμίες και κυρίως από τον εγωισμό τους. Οτιδήποτε οι άνθρωποι δεν το εκλαμβάνουν ως αδιαμφισβήτητη επιβεβαίωσή τους το θεωρούν προσωπική αμφισβήτηση. Επομένως οι άνθρωποι στη φυσική τους κατάσταση, όπου επιθυμούν ό,τι τους ευχαριστεί και αποφεύγουν ό,τι τους δυσαρεστεί, βρίσκονται σε σχέσεις ανταγωνισμού, «λύκοι εναντίον λύκων». Η φυσική κατάσταση είναι κατάσταση πολέμου. Εδώ έρχεται ο κυρίαρχος και το συμβόλαιο που υπογράφουν με αυτόν, όπου παραδίδουν μέρος των επιθυμιών τους για να εξασφαλίσουν το να μην αφανιστούν. Στη θέση του πολέμου έρχεται η ειρήνη που επιβάλλει ο κυρίαρχος και στην οποία είναι εγγυημένη η ζωή τους. Αν αμφισβητηθεί ο κυρίαρχος, κινδυνεύει η ειρήνη. Διέξοδο από την ανασφάλεια της φυσικής κατάστασης δίνει ο Λόγος. Αυτός εγκαταλείπει τα φυσικά δικαιώματα της κοινωνίας πολέμου όλων εναντίον όλων, για να αναδείξει τους φυσικούς νόμους. Αυτοί είναι αναχώματα στις απαιτήσεις των φυσικών δικαιωμάτων. Αυτοί «αποκαλύπτουν» το τι είναι δίκαιο, γιατί στη φυσική κοινωνία δεν υπάρχει διαχωρισμός δίκαιου και άδικου. Ο φυσικός νόμος είναι μια επιταγή που λειτουργεί ως γενικός κανόνας. Ο πρώτος και θεμελιακός νόμος αυτής της επιταγής είναι η ειρήνη και ο δεύτερος η προστασία της ζωής. Ο κυρίαρχος εξασφαλίζει το δικαίωμα στην ειρήνη και στην προστασία της ζωής με αντάλλαγμα την υποταγή όλων σ’ αυτών. Οι άνθρωποι από ανεξέλεγκτοι γίνονται υπήκοοι, αλλά εξασφαλισμένοι υπήκοοι, οι οποίοι δεν πρέπει ούτε με έργα, αλλά ούτε και με θεωρίες να αποκηρύξουν τον κυρίαρχο και να μεταβιβάσουν σ’ άλλον την εξουσία. Ο Χομπς έγραψε τον Λεβιάθαν το 1851, δύο χρόνια μετά την εκτέλεση του «κυρίαρχου» βασιλιά Καρόλου Α’ της Αγγλίας.

Λόγοι για την ανισότητα

Ο Ρουσσώ όσο και αν βρίσκεται πέραν των χομπσιανών συμπερασμάτων, έχει επηρεαστεί από τη μέθοδό τους. Αυτός δεν μιλά για μια υπαρκτή κοινωνία φυσικής κατάστασης, όπως λανθασμένα τον έχουν διαβάσει, αλλά για ένα διανοητικό πείραμα. Για τον Ρουσσώ, τονίζει ο Δημητρίου, ο άνθρωπος δεν γεννιέται ούτε καλός ούτε κακός. Γεννιέται ελεύθερος και ίσος, ως προς την ελευθερία του, με όλους τους άλλους. Η αποδοχή όμως της ιδιοκτησίας και τα εμπόδια που ξεπερνούσαν τη φυσική ισχύ που κάθε άτομο μπορεί να διαθέτει για την αυτοσυντήρησή του γέννησαν την πολιτική κοινωνία. Στη φυσική κατάσταση η ζωή δεν είναι βίαιη, είναι όμως μη «πολιτισμένη». Αυτός ο υποθετικός άνθρωπος και αυτή η υποθετική φυσική κατάσταση δεν επιδέχονται διαχωρισμούς σε καλό και κακό, σε δίκαιο και άδικο. Να εδώ κι ο Χομπς. Ο Πρώτος Λόγος για την ανισότητα αναδεικνύει το πώς από την ιδέα του φυσικού ανθρώπου περάσαμε σ’ αυτή του πολιτισμένου. Στον Δεύτερο Λόγο ο Ρουσσώ πάει ένα βήμα παρακάτω διακρίνοντας τη φυσική και την ηθική ανισότητα. Η φυσική ανισότητα είναι είδος ανομοιότητας που δεν τον απασχολεί ιδιαίτερα. Η ηθική ή αλλιώς η κοινωνική ανισότητα όμως τον απασχολεί πάρα πολύ. Γιατί είναι η ανισότητα που δίνει τη δύναμη σε κάποιους να εξουσιάζουν κάποιους άλλους. Πότε όμως και πως εμφανίστηκε αυτή η δεύτερη ανισότητα και τι πρέπει να γίνει για να αντιμετωπιστεί; Ο συγγραφέας εδώ παρεμβαίνει άμεσα για να υποστηρίξει πως «ο Λόγος για την ανισότητα και το Κοινωνικό συμβόλαιο είναι σαν δυο μέρη ενός βιβλίου, το οποίο δένει και, εν συνεχεία, προσπαθεί να λύσει τον κόμβο ακριβώς αυτού του ζητήματος. Ο Δεύτερος λόγος θα μας δείξει πως πλέχτηκε ο κόμπος. Το Κοινωνικό συμβόλαιο θα μας δείξει πώς λύνεται, χωρίς όμως να κοπεί απότομα (σ. 141-142).

Η τελειοποιησιμότητα

Στη βάση της κοινωνικής ανισότητας βρίσκεται η ικανότητα του ανθρώπου να τελειοποιείται αλλάζοντας. Πού στηρίζεται αυτή η τελειοποιησιμότητα; Μα στο πάθος του εγωισμού. Να πάλι ο Χομπς. Μια καταρχήν θετική ικανότητα όπως η τελειοποιησιμότητα γίνεται αιτία των παθών του ανθρώπου, αλλά και αιτία της εισόδου της ελευθερίας στην πολιτική πλέον κατάσταση. Πώς όμως κτίζεται ένα τοίχος που θα προστατεύει τους αδύναμους από τη μεταξύ τους διαφορετική ικανότητα τελειοποιησιμότητας; Εδώ παρεμβαίνει ο νόμος, ο οποίος απαγορεύει το να μπορούμε να κάνουμε ό,τι θέλουμε, αλλά εγγυάται την ελευθερία να μην υποχρεωνόμαστε να κάνουμε ό,τι θέλουν οι άλλοι. Ο συγγραφέας εδώ επισημαίνει πως ο Ρουσσώ που στον Πρώτο Λόγο θεωρούσε ως αιτία της καταστροφής της φυσικής κατάστασης την αποδοχή αυτού που «έχοντας περιφράξει ένα κομμάτι γης και σκέφτηκε να πει: Αυτό είναι δικό μου, και βρήκε ανθρώπους να τον πιστέψουν», είναι και αυτός που υποστήριξε πως η ιδιοκτησία είναι αποτέλεσμα της ικανότητας του ανθρώπου να αλλάζει και να τελειοποιείται. Και να πάλι μπροστά μας «το παράδοξο του Ρουσσώ». Ο νόμος θεμελιώνει το δικαίωμα στην ιδιοκτησία. Δικαίωμα που προκαλεί ανισότητα. Γίνεται ο κυρίαρχος και απαραίτητος για την ελευθερία ως προς την ισότητα των ανθρώπων να θεμελιώνει την ανισότητα; Ο συγγραφέας τονίζει πως κατά τον Ρουσσώ ακόμη και η ισότητα «είναι μια χίμαιρα της θεωρίας που δεν μπορεί να υπάρξει στην πράξη» (σ. 432). Να καταργήσουμε τότε την ιδιοκτησία; Για τον Ρουσσώ όμως απ’ τη στιγμή που γνωρίσαμε την ιδιοκτησία, η κατάργησή της θα ήταν καταστροφική για τον πολιτισμένο άνθρωπο που δεν γνωρίζει πλέον τι σημαίνει επιστροφή στη φυσική κατάσταση. Ο Ρουσσώ του Λόγου περί πολιτικής οικονομίας θεωρεί πως αυτό που μένει είναι να «εφεύρουμε» θεσμούς που θα προστατεύουν την ιδιοκτησία από την αυθαιρεσία του μονάρχη, της εκκλησίας και του κράτους. Και εδώ συναντά, όπως επισημαίνει ο συγγραφέας, τον Αριστοτέλη και τη μεσότητά του. Ιδιοκτησία ναι, αλλά όχι πολύ μεγάλη ούτε πολύ μικρή. Υπερβολικός πλούτος και υπερβολική φτώχεια γεννούν τυραννίες. Το κράτος πρέπει να φροντίζει να μετριάζει τη μεγάλη ανισότητα των περιουσιών, γράφουν και οι δύο, σαν σύγχρονοι Πικετί. Πάντως τη γενική κατάργηση της ιδιοκτησίας δεν τη ζήτησε πρώτος ο Μαρξ και οι ουτοπιστές, αλλά ο Πλάτωνας στην Πολιτεία, τους Νόμους και τον Πολιτικό.

Αριστοτέλης και Ρουσσώ συναντώνται όμως και σε δύο ακόμη σημεία. Στο ότι και για τους δύο πολίτης είναι αυτός που μπορεί να άρχει και να άρχεται και το ότι ο χαρακτήρας κάθε πολιτείας κρίνεται από τον σκοπό και όχι από το πόσοι την κυβερνούν. Και για τους δυο δίκαιο πολίτευμα είναι αυτό που αποσκοπεί στο κοινό συμφέρον. Τι γίνεται όμως στον Ρουσσώ με όσους δεν συμφωνούν με τη νομοθεσία που εκφράζει τη γενική βούληση; Οι διαφωνούντες εκφράζουν επιμέρους ατομικές βουλήσεις. Πρέπει να προσέξουμε τον διαχωρισμό της γενικής βούλησης ως «τη σύνθεση των κρίσεων για το κοινό αγαθό» από τη βούληση όλων ως «την απλή συνάθροιση των προσωπικών ιδιοτροπιών και ατομικών επιθυμιών». Αλλά «όποιος αρνηθεί να υπακούσει στη γενική βούληση θα εξαναγκαστεί από ολόκληρο το σώμα, πράγμα που σημαίνει ότι θα εξαναγκαστεί να είναι ελεύθερος» (σ. 319). Νομίζω πως εδώ υπάρχει το δυνατό αλλά και το αδύνατο σημείο του ρουσσωικού παραδόξου. Η λύση του βρίσκεται στην ισότητα όλων ως προς την ελευθερία, αλλά και στον εξαναγκασμό να είναι ελεύθεροι όσοι διαφωνούν με τη γενική βούληση, δηλαδή στον εξαναγκασμό να συμφωνήσουν. Η παραβίαση των νόμων είναι αδικία. Επομένως το δίκαιο βρίσκεται στον περιορισμό της ελευθερίας, όπως τον επιβάλλουν οι νόμοι. Ο Ρουσσώ προσπαθεί, χωρίς μεγάλη επιτυχία κατ’ εμέ, να υπερβεί αυτό το «κενό» υποστηρίζοντας πως η γενική βούληση έχει και μια ηθική διάσταση, η οποία μόνο αυτή μπορεί να μετατρέψει την πολιτική και σε ηθική ελευθερία. Το πώς όμως γίνεται η μετάβαση από την πολιτική στην ηθική ελευθερία παραμένει αδιευκρίνιστο.

Ποια όμως είναι η σχέση του νομοθέτη – κυρίαρχου λαού με τον κυβερνήτη και πώς απ’ αυτήν εκφράζεται η γενική βούληση; Αυτό που συγκροτεί τη γενική βούληση είναι το κοινό συμφέρον, όπως το εκφράζει ο κυρίαρχος, που για τον Ρουσσώ είναι ο λαός. Αυτός εξάλλου είναι και ο μόνος που πρέπει να νομοθετεί. Βεβαίως στο έργο του Ρουσσώ, αντίθετα απ’ αυτό που νομίζουν οι υποστηρικτές της άμεσης δημοκρατίας, ο νομοθέτης και κυρίαρχος λαός ψηφίζει αλλά δεν συντάσσει ο ίδιος τους νόμους. Ο λαός δεν είναι σε θέση να συντάσσει νόμους, αλλά ούτε και να συζητά γι’ αυτούς. Η διαβουλευτική συνθήκη χρειάζεται ένα επίπεδο ενημέρωσης που αν αυτό δεν υπάρχει, τότε οι πολίτες εξαπατώνται, επαναστατούν ως πολίτες και παύουν να είναι υπήκοοι. Τι κυρίαρχος όμως είναι αυτός που άλλοι συντάσσουν τους νόμους του; Είδαμε πως το να μην είναι παντού κυρίαρχος ο κυρίαρχος είναι προϋπόθεση της ελευθερίας, διαφορετικά οι δυνατοί θα κατέβαλλαν τους αδύναμους. Γι’ αυτό χρειάζεται και η διάκριση των εξουσιών και κυρίως αυτή της νομοθετικής από την εκτελεστική. Και επιστρέφουμε εκεί από όπου ξεκινήσαμε. Στην κύρια συμβολή αυτού του βιβλίου που είναι η θέση πως ο νομοθέτης είναι ο μηχανικός, ο εφευρέτης της μηχανής. «Η πολιτική μηχανή παράγει τη νομιμοποίηση των πολιτικών δεσμεύσεων, ώστε να επιτύχει την πολιτική ενότητα» (σ. 346). Επιστρέφουμε, όπως ο Μαρξ, από το αφηρημένο που στον Ρουσσώ είναι η ελευθερία στο συγκεκριμένο που είναι οι νόμοι.

Ισως ο συγγραφέας θα έπρεπε να μείνει λίγο παραπάνω στον Λόγο περί πολιτικής οικονομίας, στις θρησκευτικές απόψεις του Ρουσσώ, αλλά και τις άμεσες πολιτικές του συμβουλές όπως Τα γράμματα από το βουνό. Χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν έχουμε να κάνουμε με μια από τις καλύτερες ελληνικές πραγματείες για το έργο του Ρουσσώ, η οποία στέκει άνετα και σε διεθνές επίπεδο. Μας μένει πάντως πώς το παράδοξο λύνεται με την αναγνώριση του ελεύθερου ανθρώπου ως αυτοκυβερνήτη και αυτονομοθέτη; Ή μήπως έτσι πάλι ξαναρχίζει; Να ερώτημα και για άλλες μελέτες.

{1BSYG}Στέφανος Δημητρίου {1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο ελεύθερος άνθρωπος {CR}Ο πολιτικός ανθρωπισμός {LF}και η «πολιτική μηχανή» {LF}του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ {2BTIT}{CR}{3BEKD}Πόλις, 2021, σ. 603{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 25 ευρ{4BTIM}ώ