Η ζωή επιστρέφει στις βραχονησίδες

Την ξεχασμένη ζωή στις ακατοίκητες νησίδες του Αιγαίου προσπαθούν να επαναφέρουν έλληνες και ξένοι ερευνητές. Με επιτόπια έρευνα έχουν καταγράψει μέχρι στιγμής περίπου 70 βραχονησίδες, αληθινούς θησαυρούς από οικολογική και ανθρωπολογική πλευρά, και έχουν συλλέξει μαρτυρίες από ανθρώπους που κατοικούσαν κάποτε εκεί, ανακαλύπτοντας απαντήσεις στο «Πώς πριν από χρόνια, σε αυτές τις ερημικές νησίδες, ζούσαν με αυτάρκεια δεκάδες κάτοικοι;».

Οι ερευνητές σχεδιάζουν να αναβιώσουν σύντομα τη ζωή σε δύο βραχονησίδες του Αιγαίου, με καλλιέργειες και άλλες πρωτοβουλίες που θα τις καταστήσουν βιώσιμες – όπως ήταν πριν από δεκαετίες. Στόχος τους είναι να αποτελέσουν μοντέλο για τις υπόλοιπες ακατοίκητες ελληνικές νησίδες και πόλο έλξης για νέους κατοίκους. Στις έρευνες συμμετέχει το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος», το οποίο διαθέτει πολυετή εμπειρία στην εξερεύνηση του Αιγαίου, και επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο του Τορόντο.

Πρότυπα αυτάρκειας. «Οι μικρές νησίδες του Αιγαίου είναι μικρά διαμάντια που παλαιότερα έλαμψαν ως κύτταρα πολιτισμού και πρότυπα αυτάρκειας. Σήμερα, έπειτα από την πλήρη απαξίωσή τους, είναι ευάλωτες και στις εξωτερικές απειλές και σε… επενδυτές, όπως κτηνοτρόφους που νοικιάζουν έναντι εξευτελιστικού τιμήματος τις νησίδες και τις καταστρέφουν με υπερβόσκηση. Ωστόσο, επί αιώνες οι νησίδες του Αιγαίου είχαν μεγάλη οικονομική και κοινωνική σημασία, καθώς σε αυτές γίνονταν καλλιέργειες και ελεγχόμενη κτηνοτροφία ενώ κατοικούνταν από οικογένειες είτε εποχικά είτε μόνιμα, όπως είναι εμφανές από τα κτίσματα που έχουν απομείνει» λέει στα «ΝΕΑ» ο διευθυντής του Ινστιτούτου «Αρχιπέλαγος» Θοδωρής Τσιμπίδης, ο οποίος βρισκεται καταμεσής του πελάγους για έρευνες. «Η συμμετοχή του Πανεπιστημίου του Τορόντο έχει αυτήν ακριβώς τη σημασία, αφού έχει έρθει αντιπροσωπεία από την περίφημη Αρχιτεκτονική του Σχολή, η οποία έχει εξειδίκευση στο να μελετά την ενσωμάτωση των κτιρίων στο φυσικό τους περιβάλλον. Και έχουν ενθουσιαστεί με όσα έχουν δει» προσθέτει. «Το εντυπωσιακό είναι», συνεχίζει ο κ. Τσιμπίδης, «πως αν αφήσεις έναν άνθρωπο μόνο του στη μέση της Κωπαΐδας, μετά από δυο-τρεις μέρες θα έχει λιμοκτονήσει. Αυτές όμως οι βραχονησίδες στη μέση του πουθενά μεγάλωσαν γενιές ανθρώπων – άρα ήταν βιώσιμες. Οι άνθρωποι που τις κατοίκησαν δεν έφτασαν εκεί κυνηγημένοι, πήγαν από επιλογή γιατί μπορούσαν να ζήσουν σε αυτά τα μέρη. Από τις μαρτυρίες και τις έρευνές μας προκύπτει ότι αυτά τα έρημα όπως τα βλέπουμε σήμερα νησιά ήταν πάρα πολύ παραγωγικά. Για παράδειγμα, έβγαζαν τεράστιες ποσότητες φάβας, ένα εύκολο προϊόν με προστιθέμενη αξία, που το σπέρνανε, το θερίζανε στην αρχή της άνοιξης και έπειτα ολόκληρη η οικογένεια ασχολούνταν με την επεξεργασία της. Επίσης, είχαν τυροκομία, είχαν κρέας. Το μόνο που δεν έχουμε ανακαλύψει ακόμη είναι το πώς εξασφάλιζαν νερό σε αυτές τις άνυδρες νησίδες, όπου δεν υπήρχαν ούτε αποθηκευτικοί χώροι».

«Σοφές» πρακτικές. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Πολυαίγου, της μεγαλύτερης ακατοίκητης νησίδας του Αιγαίου, η οποία το 1951 είχε 14 μόνιμους κατοίκους, ενώ αναφέρεται ότι ακόμα παλαιότερα ζούσαν στα εδάφη της 170 άνθρωποι. Κατά τη διάρκεια της έρευνας, με τη χρήση ειδικών drones και σε συνδυασμό με την επιτόπια καταγραφή, γίνεται αποτύπωση τόσο του φυσικού όσο και του ανθρωπογενούς τοπίου, όπως κτίσματα, ξερολιθιές, υποδομές διαχείρισης υδάτων, καλλιέργειες, παραδοσιακές τεχνικές κατασκευής.

Απώτερος στόχος είναι η κατανόηση των «σοφών» πρακτικών διαχείρισης, με βάση τις οποίες επιβίωσαν με υποδειγματική αυτάρκεια οι κοινωνίες επί χιλιάδες χρόνια στα μικρά νησιά του Αιγαίου. Σκοπός των ερευνητών δεν είναι απλώς η άντληση της γνώσης αλλά και η εξαγωγή της. «Θέλουμε να φτιάξουμε ένα “εργαστήριο” πάνω σε δύο βραχονησίδες που έχουμε ήδη επιλέξει, με καλλιέργειες, αλώνια, κατασκευές και ελεγχόμενη κτηνοτροφία. Θα το κάνουμε με πραγματικούς όρους, χωρίς χρονοδιαγράμματα, χωρίς βιασύνη για άμεσα αποτελέσματα, ώστε να φτάσουν σε σημείο βιωσιμότητας και να αποτελέσουν ένα μοντέλο που θα μπορέσει να υιοθετήσει είτε το κράτος είτε η Τοπική Αυτοδιοίκηση για την επιστροφή στις ακατοίκητες νησίδες του Αιγαίου» λέει ο Θοδωρής Τσιμπίδης. «Το Αιγαίο είναι πραγματικός θησαυρός και αυτά τα απομονωμένα οικοσυστήματά του, που πολλοί θεωρούν ήσσονος σημασίας, αποτελούν σημεία διεθνούς ενδιαφέροντος. Και για τους λόγους που αναφέραμε προηγουμένως αλλά και γιατί φιλοξενούν σπάνια βιοποικιλότητα τόσο πάνω όσο και κάτω από το νερό. Σκεφτείτε πως σχετικά πρόσφατα στις έρευνές μας ανακαλύψαμε μαύρο κοράλλι, στα 96 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, επιβεβαιώνοντας τους αρχαίους έλληνες συγγραφείς που ανέφεραν την ύπαρξή του».