Στου κ. Λέοντα {LF}για καφέ στον κήπο

Το σπίτι στο οποίο ο Λέων Τρότσκι πέρασε τους τελευταίους 16 μήνες της ζωής του, μέχρι να δολοφονηθεί στις 20 Αυγούστου 1940 από σταλινικό πράκτορα που είχε διεισδύσει στο περιβάλλον του, είναι σήμερα μουσείο και οι εσωτερικοί χώροι του διατηρούνται όπως ακριβώς ήταν τη μοιραία μέρα που η παγοθραυστική αξίνα του Ραμόν Μερκαντέρ βυθίστηκε στο πίσω μέρος του κρανίου του μεγάλου ρώσου επαναστάτη. Πώς το είπα; Μεγάλος ο Τρότσκι; Ιστορικά, ως μπολσεβίκος, ο Τρότσκι μου είναι απεχθέστατος, αλλά δεν παύει να είναι μια από τις μεγάλες μορφές της Ιστορίας, αν σκεφθούμε ότι αυτός, μαζί με άλλους τρεις ή τέσσερις, καθόρισαν με τη δράση και τις θεωρίες τους την πορεία του 20ού αιώνα. Αδύνατο, λοιπόν, να βρίσκομαι για μια φορά στη ζωή μου στην Πόλη του Μεξικού και να μην επισκεφθώ το σπίτι του.

Βρίσκεται στη συνοικία Κογιακάν, λίγα τετράγωνα παρακάτω από το σπίτι της Φρίντα Κάλο και του Ντιέγκο Ριβέρα, οι οποίοι τον φιλοξενούσαν, ώσπου και αυτοί δεν τον άντεξαν και του ζήτησαν να φύγει. Αναμενόμενο ήταν, διότι ο Τρότσκι, αλαζών, υπερόπτης, ψυχρός άνθρωπος, δεν είχε φίλους. Είχε μόνο ακόλουθους ή υπηρέτες καιαμέτρητους εχθρούς. Εν αντιθέσει με το σπίτι του ζεύγους Κάλο-Ριβέρα, όπου η πυκνότητα επισκεπτών ανά τετραγωνικό μέτρο είναι αποπνικτική και συγκρίνεται μόνο με του Uffizi στη Φλωρεντία, στο σπίτι του Τρότσκι οι επισκέπτες είναι ελάχιστοι. Περιέργως, δε, επικρατεί μεταξύ τους ένα κοινό ήθος, που τους κάνει να αποφεύγουν να κοιτάζουν ο ένας τον άλλον – όπως στους κινηματογράφους που έπαιζαν πορνό τη δεκαετία του 1970.

Το ίδιο το σπίτι και οι χώροι του δεν είναι τίποτε εντυπωσιακό, είναι όμως, ακόμη και για τα μέτρα της δικής μας εποχής, ένα σπίτι «αστικό». Απλό, αλλά άνετο, με μεγάλο και φροντισμένο κήπο. Ταιριαστό με την ανατροφή και τη μόρφωση του τελευταίου ενοίκου του, ο οποίος περιφρονούσε όποιον δεν γνώριζε γαλλικά και γερμανικά (π.χ. τον Στάλιν, ο οποίος από ξένες γλώσσες ήξερε μόνο ρώσικα). Παρατηρώ ότι η κουζίνα του ήταν εξοπλισμένη με ηλεκτρική κουζίνα με σπειροειδείς εστίες, δηλαδή με την τελευταία λέξη της τεχνολογίας του 1940. Μεγάλη αναβάθμιση κατηγορίας για τον απόστολο της «διαρκούς επανάστασης», εν σχέσει με την κουζίνα του ζεύγους Κάλο-Ριβέρα, που είχε μόνο χτιστό ξυλόφουρνο. Αν εξαιρέσεις όμως αυτή την πολυτέλεια, όλα τα υπόλοιπα στο σπίτι του Τρότσκι είναι υποδειγματικής λιτότητας. Αν δεν συναντούσες παντού μικρές βιβλιοθήκες, φορτωμένες με τα δικά του βιβλία, θα δυσκολευόσουν να φαντασθείς την προσωπικότητα του ανθρώπου που έζησε εδώ μέσα. Σαν ένα Airbnb του 1940.

Στο γραφείο του, όπου δολοφονήθηκε, έχουν κατασκευάσει μία ράμπα από τη μία πλευρά, η οποία επιτρέπει στον επισκέπτη να παρατηρεί τον χώρο από ψηλά. Το τραπέζι που χρησιμοποιούσε ως γραφείο, πάνω από το οποίο ήταν σκυμμένος όταν τον χτύπησε ο δολοφόνος του, είναι ένα μεγάλο, βαρύ έπιπλο, χωρίς τίποτε το περιττό επάνω του – χαρτί, πένες, μελανοδοχεία, ένα στυπόχαρτο, τα γυαλιά του, δυο βιβλία, μια λάμπα, μια τηλεφωνική συσκευή και αυτό είναι όλο. Μόνο το μέγεθος του τραπεζιού κάνει εντύπωση – ίσως χρειαζόταν χώρο για να παλεύει με τις ιδέες. Υπάρχουν τρεις καρέκλες για τους επισκέπτες γύρω από το μεγάλο τραπέζι και, στο βάθος αντικριστά, ένα μικρό ντιβάνι, καλυμμένο με ένα τοπικό υφαντό. Εκεί θα ξεκουραζόταν από την πάλη των ιδεών, υποθέτω. Το πιο περίεργο αντικείμενο εκεί μέσα είναι η προτομή του, που δεσπόζει επάνω από τη βιβλιοθήκη, αριστερά του γραφείου. Θα ήταν περίεργο για οποιονδήποτε άλλον αν είχε την προτομή του σε δεσπόζουσα θέση στο, κατά τα άλλα λιτό και αυστηρό, γραφείο του, όχι όμως για τον Τρότσκι. Ισως τη χρειαζόταν για να ρίχνει μια ματιά και να εμπνέεται, όποτε κολλούσε το μυαλό και στέρευε η έμπνευση.

Ο χώρος στον οποίο ο Τρότσκι πέρασε τους τελευταίους μήνες της ζωής του δεν έχει τίποτε το ρομαντικό. Αναδίδει τη θλίψη του αποτυχημένου αγώνα και της χαμένης ζωής. Γι’ αυτό και ηέξοδος στον κήπο είναι μια ανακούφιση, ανασαίνεις ξανά, μπορείς μάλιστα να πιεις και καφέ στο ανάλογης αυστηρότητας κυλικείο του μουσείου. Ο επίλογος της επίσκεψης γράφεται στο κέντρο του κήπου, όπου βρίσκεται ο τάφος του Τρότσκι και της γυναίκας του. Πρόκειται για ένα μονοκόμματο κομμάτι μπετόν, συμβατό στην αισθητική και τη σχέση του με το περιβάλλον του κήπου με τη βίαιη χοντροκοπιά που ήταν ο κομμουνισμός στην πράξη. Καθόλου περίεργο ότι το όνομα του Τρότσκι είναι γραμμένο δύο φορές στον τσιμεντένιο ογκόλιθο: μία επάνω και μία κάτω μαζί με της γυναίκας του. Εκείνο που κυριαρχεί, όμως, είναι το λαξευμένο σφυροδρέπανο στο κέντρο του μνημείου. Αυτό δίνει νόημα σε όλη την εμπειρία της επίσκεψης. Σε κάνει να καταλάβεις ότι, εκτός από τον ίδιο και τη γυναίκα του, εκεί είναι θαμμένη και η ιδεολογία στην οποία ανάλωσε τη ζωή του…