100 χρόνια λησμονιά

Σαν σήμερα. Πριν από 100 χρόνια. (Οι Σμυρνιοί, βέβαια, είχαν το παλιό ημερολόγιο αλλά οι επέτειοι «πατάνε» πάνω σε ημερομηνίες). Στις 27 Αυγούστου, στο τέλος ενός ανέμελου καλοκαιριού που έκλεινε τα μάτια στα σύννεφα που μαζεύονταν στο μέτωπο, άρχισε η αντίστροφη μέτρηση για τη μεγαλύτερη τραγωδία της σύγχρονης ιστορίας μας. Ηταν η μέρα που και τα τελευταία ελληνικά στρατεύματα εγκατέλειψαν τη Σμύρνη. Μέχρι και τον Δεκαπενταύγουστο, οι πιο πλούσιοι Ελληνες διακοπάρανε στα εξοχικά τους στο Κοκαργιαλί και όσοι έμειναν πίσω, βολτάρανε στην προκυμαία του Και. Ακόμη και όταν κατέρρευσε το μέτωπο και άρχισαν να φτάνουν οι πρόσφυγες από το εσωτερικό, τα μάζεψαν μεν άρον άρον και γύρισαν στα σπίτια τους, η εγγενής ανεμελιά τους ωστόσο έτρεφε την ύστατη ελπίδα που, στην πραγματικότητα, είναι το ουτοπικό καταφύγιο του απελπισμένου.

Από κει και πέρα, τα γεγονότα εξελίχθηκαν τόσο γρήγορα που δύσκολα θα τα κατέγραφαν ακόμη και οι σημερινές ταχύτητες της ειδησεογραφίας. Στις 28 Αυγούστου μπήκαν στη Σμύρνη οι Τσέτες, πριν από τον τουρκικό στρατό. Δυο μέρες κράτησε η σφαγή κι ο χαλασμός. Και στις 30 του μήνα ξεκίνησε η μεγάλη φωτιά που κατέκαψε τα πάντα, εκτός από τον τούρκικο μαχαλά, και εξαφάνισε όχι μόνο τα πτώματα αλλά και τα ίχνη των, μέχρι πριν από μία εβδομάδα, ευημερούντων Σμυρνιών. Στις 3 Σεπτεμβρίου, δεν υπήρχε Σμύρνη. Η κοσμοπολίτικη πόλη που οι μισοί, σχεδόν, κάτοικοί της ήταν Ελληνες, έπρεπε να θυσιαστεί στον βωμό της εξέλιξης της Ιστορίας. Προδομένη από όλους. Τελικά, και από την ίδια την Ιστορία. Οπως είχε προβλέψει ο Χένρι Μίλερ «Η Σμύρνη σβήστηκε από την παγκόσμια μνήμη». Πολύ φοβάμαι ότι, πλέον, έχει ξεθωριάσει και στη δική μας συλλογική μνήμη.

Η επέτειος των 100 χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή έχω την εντύπωση ότι εξαντλήθηκε σε ιστορικά αφιερώματα και συμβολικές εκδηλώσεις, κάποιες συναυλίες και παραστάσεις περιορισμένου βεληνεκούς, κυρίως με θέμα το Προσφυγικό. Ομως ο Διωγμός (όπως έλεγαν στην πατρίδα μου, τη Σύρο) δεν είναι μόνο μία ιστορία προσφυγιάς. Είναι μια ιστορία απόλυτης καταστροφής. Η δική μας Χιροσίμα. Μία ιστορία θεμελιώδους ανατροπής. Και, πολύ σημαντικό, μία ιστορία πολιτισμού. Τίποτα από αυτά δεν είδα να αποτυπώνεται στην περίφημη επέτειο. Για παράδειγμα μία μεγάλη και πολυσύνθετη έκθεση που να καταγράφει το πώς «ξέβαψε» ο πολιτισμός των Σμυρνιών σε μία Ελλάδα που φορούσε ακόμη τσαρούχια. Μια δραματουργική αναφορά σε πρόσωπα όπως ο Εϊζα Τζένινγκς, ο μικρόσωμος αμερικανός πάστορας που κατάφερε να διασώσει εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες, εκβιάζοντας κυβερνήσεις και παράγοντες. Προφανώς γιατί κανείς δεν ενδιαφέρθηκε να ψάξει, να μάθει κάτι πέρα από το προφανές. Γι’ αυτό και θεωρώ ότι η ταινία που θα έπρεπε να προτείνει η ελληνική επιτροπή στην Αμερικανική Ακαδημία Κινηματογράφου για τα Οσκαρ είναι η «Σμύρνη μου αγαπημένη». Διότι, όταν δεν πάει το Χόλιγουντ στην Ιστορία, πάει η Ιστορία στο Χόλιγουντ. Ισως είναι, τελικά, ο καλύτερος τρόπος για να εγγραφεί η Σμύρνη στην παγκόσμια μνήμη και να διαψευστεί, τελικά, ο Χένρι Μίλερ.