Βιομηχανικά διδακτορικά, βαριές βιομηχανίες

Η ανακοίνωση των φετινών βάσεων εισαγωγής στα ΑΕΙ επιβεβαίωσε την κρίση των Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών, που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια. Τα ποσοτικά δεδομένα είναι εύγλωττα: το ποσοστό των εισαχθέντων/εισαχθεισών στις Ανθρωπιστικές Σπουδές μειώθηκε συνολικά φέτος σχεδόν κατά 25,51%, πολλά τμήματα έμειναν πλέον με ελάχιστους φοιτητές/τριες, ενώ πολλές σχολές με σημαντική και ιστορική παρουσία οδηγούνται σταδιακά στην απαξίωση και στην «αλυσίδα» υποβάθμισης: χαμηλές «βάσεις εισαγωγής», συρρίκνωση του φοιτητικού πληθυσμού, στασιμότητα φοίτησης, περιορισμένες επαγγελματικές προσδοκίες, μειωμένη ζήτηση στην αγορά εργασίας. Επίσης, παρ’ όλη την κριτική που έχει ασκηθεί στην Εθνική Βάση Εισαγωγής (ΕΒΕ), πολλά τμήματα που επέλεξαν την κατώτερη ΕΒΕ δεν μπόρεσαν να εξασφαλίσουν τον επιθυμητό φοιτητικό πληθυσμό. Αντίθετα, ακόμη και εκεί που συμπληρώθηκαν οι προσφερόμενες θέσεις, υπήρξε σημαντική πτώση των βάσεων, γεγονός που αναμένεται να επηρεάσει τις μελλοντικές ακαδημαϊκές επιδόσεις των φοιτητών/τριών αλλά και τις αξιολογήσεις των Τμημάτων.

Είναι σαφές, λοιπόν, πως οι φετινές επιλογές των φοιτητών/τριών θα επιταχύνουν πλέον τις αλλαγές στον ακαδημαϊκό χάρτη, με πιθανές συγχωνεύσεις ομοειδών Τμημάτων, με επανασχεδιασμό της γεωγραφικής διασποράς των ακαδημαϊκών μονάδων, με νέες διοικητικές υπερδομές και δι-ιδρυματικές συνεργασίες για τη δημιουργία ισχυρών πανεπιστημιακών πόλων. Φοβάμαι, ωστόσο, πως αν η συζήτηση εγκλωβιστεί μόνο στις ευκαιριακές συγχωνεύσεις, οι λύσεις θα αναζητηθούν είτε σε προσωρινές διευθετήσεις είτε σε γραφειοκρατικούς αυτοματισμούς. Στην πραγματικότητα, το πρόβλημα των Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών στη χώρα μας είναι βαθύτερο. Θα αναφερθώ μόνο σε μια πτυχή του, που είναι ίσως καίρια, μέσα σε αυτή τη συγκυρία. Πολλά από τα προγράμματα σπουδών των συναφών Τμημάτων δεν αντιστοιχούν πλέον στις εναλλακτικές εργασιακές προκλήσεις του μέλλοντος, ενώ το βασικό τρίπτυχο του επαγγελματικού προσανατολισμού τους (Εκπαίδευση – Πολιτισμός – Κοινωνική Πολιτική) παραμένει εγκλωβισμένο σε παλαιότερες επιλογές («διορισμός στο Δημόσιο»).

Αναρωτιέμαι, λοιπόν, πόσοι δεκαοκτάχρονοι (αλλά και οι γονείς τους) γνωρίζουν το πραγματικό αντίκρισμα ενός σύγχρονου πτυχίου των Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών. Ας ξεκινήσουμε από το «περιβάλλον της διδασκαλίας». Τα μαθήματα αυτά προϋποθέτουν την επαφή με κλασικά κείμενα του γραμματειακού πολιτισμού, την ικανότητα κριτικής σκέψης, την άσκηση στη γραφή, την τεκμηρίωση και την επιχειρηματολογία, την ενσυναίσθηση, την ανθρώπινη αλληλεπίδραση, την αναγνώριση της σημασίας της κουλτούρας στην οργάνωση της κοινωνίας, τη δια-πολιτισμική επικοινωνία και εκπαίδευση, την εκμάθηση γλωσσών, την εξοικείωση με τα μεγάλα ηθικά, πολιτικά και κοινωνικά διακυβεύματα του καιρού μας. Με άλλα λόγια, το «περιβάλλον της διδασκαλίας» παρέχει γνώσεις και δεξιότητες, που αποτελούν πολύτιμα εφόδια για πάρα πολλούς τομείς απασχόλησης και εργασίας.

Το ίδιο συμβαίνει όμως και με την «οικονομία της γνώσης». Ενας σχετικά πρόσφατος κλάδος, για παράδειγμα, ο κλάδος των Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών (Digital Humanities), όπως και ο κλάδος των Δημόσιων και Εφαρμοσμένων Ανθρωπιστικών Επιστημών (Public and Applied Humanities), έχει ήδη συνδέσει το πεδίο της έρευνάς του με την εφαρμοσμένη τεχνολογική καινοτομία αλλά και την εφαρμοσμένη παρέμβαση των Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών στη δημόσια σφαίρα. Σε αρκετές χώρες, μάλιστα, έχει γίνει κατανοητό πως οι Ανθρωπιστικές και Κοινωνικές Σπουδές, καθώς και όσοι/όσες τις θεραπεύουν, είναι μια πολύ σημαντική πηγή έγκυρης πληροφόρησης και επαφής του Πανεπιστημίου με τα ευρύτερα ακροατήρια της «μεγάλης κοινωνίας». Επί σειρά ετών, οι εκδόσεις του ΜΙΕΤ υπήρξαν ο πιο συστηματικός διαμεσολαβητής αυτής της γνώσης, που αποδείκνυε έμπρακτα πως η Ελλάδα έχει τραβήξει το διεθνές ενδιαφέρον των Ανθρωπιστικών Σπουδών. Αλλά και σήμερα, η Πρωτοβουλία για τις Δημόσιες Ανθρωπιστικές Επιστήμες του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος» (SNFPHI) με τη στήριξη του Columbia έχει ήδη ανακοινώσει πρωτοβουλίες προκειμένου να προωθήσει σχετικά εγχειρήματα «στους τομείς της ιστορίας, των δημιουργικών τεχνών και της εκπαίδευσης που μπορούν να μεγιστοποιήσουν τη μακροπρόθεσμη επίδραση των Δημόσιων Ανθρωπιστικών Επιστημών». Ελπίζουμε ότι σύντομα αυτή η συζήτηση θα ανοίξει, άμεσα και γενικευμένα, και στο Ελληνικό Δημόσιο Πανεπιστήμιο, με γενναίες και εκσυγχρονιστικές αλλαγές στα προγράμματα σπουδών.

Τέλος, παρ’ όλο που σήμερα όλοι και όλες ζούμε σε μια καθημερινότητα που «γεμίζει» από αφηγήσεις, ιστορίες, τέχνες, κείμενα, εικόνες, γλώσσες, μουσικές και παραστάσεις, η επιστημονική παρουσία των Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών θωρείται ακόμη περιφερειακή ή και περιθωριακή. Για αυτή τη στερεοτυπική αντίληψη, φταίει δυστυχώς και το ίδιο το υπουργείο. Ενώ η κυρία υπουργός διαφημίζει με πάθος τα «βιομηχανικά διδακτορικά», δεν έχει ακόμη εξηγήσει πώς θα στηρίξει τη βασική έρευνα, τα μεταπτυχιακά προγράμματα και τα διδακτορικά που σχετίζονται με μια άλλη «βαριά βιομηχανία της χώρας» (πολιτισμός, τουρισμός, διεθνοποίηση των Ελληνικών Σπουδών)· θέματα που τα επικαλούνται οι υπουργοί της κυβέρνησης για συνήθως λανθασμένους ή ευκαιριακούς λόγους. Ωστόσο, οι πολιτειακές εγγυήσεις είναι το πρώτο βήμα για να πειστεί και το εκπαιδευτικό δυναμικό του Πανεπιστημίου πως ο 21ος αιώνας μπορεί και πρέπει να είναι ο αιώνας του «νέου ανθρωπισμού». Μέχρι να υπάρξει μια τέτοια συζήτηση, το παλαιό ερώτημα του Γ. Σεφέρη θα είναι ακόμη πιο επίκαιρο στη νέα ακαδημαϊκή χρονιά· τουλάχιστον για εμάς που σε λίγο καιρό θα υποδεχτούμε τους φοιτητές και τις φοιτήτριές μας: «Συλλογίστηκε κανένας τι υποφέρει ένας ευαίσθητος φαρμακοποιός που διανυκτερεύει;»

Ο Γιάννης Παπαθεοδώρου είναι αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών