«Η χώρα μου, κόμβος διαφυγής των Ναζί»

Το πάντα καυτό και κινηματογραφικά ελκυστικό ζήτημα της αστυνομικής διαφθοράς, σε συνδυασμό όμως με κάτι κοινωνικά βαθύτερο και σοβαρότερο, βρίσκεται στο πρώτο πλάνο της ταινίας «Ο αντικαταστάτης» («El Sustituto») η οποία εδώ και λίγο καιρό προβάλλεται με επιτυχία στις ελληνικές αίθουσες μετά την πρεμιέρα της στο τελευταίο Φεστιβάλ Ισπανόφωνου Κινηματογράφου της Αθήνας.

Χρονικά, η ταινία που σκηνοθέτησε ο ισπανός σκηνοθέτης Οσκαρ Αϊμπάρ τοποθετείται το 1982, όταν ένας νεαρός φιλόδοξος αστυνομικός (Ρικάρντο Γκόμεζ) μετατίθεται σε μια μικρή παραθαλάσσια πόλη της Ανατολικής Μεσογειακής Ακτής και γίνεται το «μαύρο» πρόβατο της τοπικής κοινωνίας. Αρνούμενος να αφήσει ανεξερεύνητη την υπόθεση δολοφονίας του προκατόχου του, για την οποία όλοι κάνουν τα στραβά μάτια, θα βρεθεί αντιμέτωπος με ανομολόγητα, σκοτεινά μυστικά τα οποία σε αντίθεση με την υπόλοιπη αστυνομία, ο ίδιος θέλει να φέρει στο φως.

Τα μυστικά αυτά αφορούν μια κατάμαυρη σελίδα της σύγχρονης ισπανικής Ιστορίας σύμφωνα με την οποία μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου πολλοί Ναζί βρήκαν προσωρινά καταφύγιο σε διάφορες περιοχές της προκειμένου από εκεί να διαφύγουν για τη Λατινική Αμερική.

«Ουσιαστικοί πυλώνες για τη δημιουργία αυτής της ταινίας είναι δύο διαφορετικά μεταξύ τους χρονικά σημεία» είπε στα «ΝΕΑ» ο σκηνοθέτης Οσκαρ Αϊμπάρ όταν βρέθηκε στο Φεστιβάλ Ισπανόφωνου Κινηματογράφου. Το ένα χρονικό σημείο είναι δέκα χρόνια πριν, όταν μαζί με έναν φίλο του έκαναν διακοπές στην Ανατολική Μεσογειακή Ακτή της Ισπανίας. «Οταν καθίσαμε να φάμε σε ένα παραδοσιακό εστιατόριο, είδαμε στη γωνία με τις φωτογραφίες διασήμων που έχουν περάσει από εκεί πέντε στρατιώτες με στολές των Ες Ες οι οποίοι γιόρταζαν πανευτυχείς».

Αρχικώς νόμισαν ότι πρόκειται για στιγμιότυπο από τα γυρίσματα κάποιας ταινίας στην περιοχή, οπότε ζήτησαν πληροφορίες από τον εστιάτορα. «Προς έκπληξή μας ακούσαμε ότι τα πρόσωπα στη φωτογραφία δεν ήταν ηθοποιοί αλλά αυθεντικοί Ναζί που ζούσαν στη διπλανή πόλη» (στην ίδια τοποθεσία τοποθετείται και η ιστορία της ταινίας του).

Το περιστατικό ώθησε τον Αϊμπάρ να ξεκινήσει μια έρευνα για τη συγκεκριμένη εποχή. «Και εκεί που πίστευα ότι θα ανακαλύψω τέσσερα-πέντε ονόματα Ναζί που κρύβονταν στην Ισπανία, βρέθηκα μπροστά σε χιλιάδες ονόματα, πράγμα που σημαίνει ότι αυτό το συγκεκριμένο κομμάτι της χώρας μου υπήρξε κόμβος για τη δίοδό τους και τη διαφυγή τους από την Ευρώπη στη Λατινική Αμερική».

Οπότε ερχόμαστε στο δεύτερο νευραλγικό χρονικό σημείο για τη δημιουργία της ταινίας. Πριν από τρία περίπου χρόνια βγήκαν για πρώτη φορά από το αρχείο κάποια διαβαθμισμένα έγγραφα της Ισραηλινής Μυστικής Υπηρεσίας Πληροφοριών στα οποία πράκτορες της υπηρεσίας (ηλικιωμένοι πλέον) μιλούν για δύο επιχειρήσεις σύλληψης του Αριμπερτ Φέρντιναντ Χάιμ, γνωστού και ως «Δρ Θάνατος», καθότι γιατρός των Ες Ες στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Μαουντχάουζεν. Ο Χάιμ κρυβόταν στην εν λόγω ισπανική περιοχή και μάλιστα η δεύτερη απόπειρα σύλληψής του τοποθετείται το 1982 κατά τη διάρκεια υποβρύχιου ψαρέματος (ο Χάιμ ήταν λάτρης του ψαροντούφεκου). Αυτή η απόπειρα ώθησε τον Χάιμ να εγκαταλείψει την Ισπανία την ίδια χρονιά και να διαφύγει στην Παραγουάη.

ΨΕΥΤΟΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Ενας παραπάνω λόγος για τον οποίο ο Χάιμ έφυγε το 1982 από την Ισπανία ήταν το κλίμα αλλαγής που φαινόταν πια στη χώρα. Στα χρόνια που είχαν μεσολαβήσει από την πτώση του δικτάτορα Φράνκο το 1975 ως το 1982 η κυβέρνηση της Ισπανίας ήταν «μια ψευτοδημακρατία που στην ουσία συνέχιζε τις τακτικές του ανάμεσα στις οποίες και η προστασία των Ναζί που είχαν βρει καταφύγιο στη χώρα. Ομως το 1982 ο Φελίπε Γκονζάλεθ ήρθε στην εξουσία και μαζί του, μετά από 50 ολόκληρα χρόνια, ήρθε η πραγματική δημοκρατία που επρόκειτο να θέσει οριστικό τέλος σε αυτά τα ζητήματα. Ο Χεμ είχε καταλάβει ότι η προστασία του τελείωνε, γι’ αυτό και έφυγε. Χωρίς αυτό το συγκεκριμένο έτος, το 1982, και αυτή την ιστορική ανασκόπηση δεν μπορεί κανείς να καταλάβει τι συμβαίνει σήμερα στην Ισπανία όπου έχουν σημειωθεί φαινόμενα αναζωπύρωσης του ναζισμού».

Για τον Αϊμπάρ, αυτό που συμβαίνει στην Ισπανία σήμερα είναι μια γελοιότητα. «Η μετάβαση στη δημοκρατία αποδείχθηκε ένα θεατρικό έργο όπου καθένας έχει τον ρόλο του με απώτερο σκοπό όλη η οικονομική, η πολιτική και κοινωνική εξουσία που στήριξε τα ερείσματα του Φράνκο να μείνει αλώβητη. Η Ισπανία να είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα που ενώ πέρασε από δικτατορικό καθεστώς στη συνέχεια δεν έγινε ούτε μία δίκη για να δικαστούν οι υπεύθυνοι για τα χιλιάδες εγκλήματα. Ακόμα και σήμερα, αν παρατηρήσει κανείς την κοινωνία, οι μεγάλες τράπεζες, κάποια από τα μεγάλα κόμματα, ακόμα και κάποιοι κοινωνικοί φορείς διοικούνται από κληρονόμους του καθεστώτος του Φράνκο».