«Το χρέος που οφείλουμε στον Ρούσντι»

Ο Ρούσντι «εισέβαλε» στη λογοτεχνική σκηνή το 1981 με το δεύτερο μυθιστόρημά του «Τα παιδιά του μεσονυκτίου», το οποίο κέρδισε τότε το βραβείο Μπούκερ. Δεν ήταν να απορεί κανείς: Η εφευρετικότητα, το εύρος, η ιστορική οπτική και η γλωσσική δεξιοτεχνία σε κέρδιζαν αμέσως, ενώ παράλληλα άνοιγαν την πόρτα στις επόμενες γενιές συγγραφέων, οι οποίοι μέχρι τότε πιθανότατα αισθάνονταν ότι η καταγωγή τούς απέκλειε από την αέναη γιορτή της αγγλικής γλώσσας… Ενας μεγάλος αριθμός δημιουργών και αναγνωστών τού όφειλε επί χρόνια ένα μεγάλο χρέος.

Και ξαφνικά, τού οφείλουν ένα ακόμη, καθώς έχει υπερασπιστεί για πολύ καιρό την ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης εξ ονόματος όλων των νέων συγγραφέων. Τώρα, ακόμη και μετά την ανάρρωση από τα τραύματα, θα είναι ένας «μάρτυρας» αυτής της ελευθερίας… Ο ίδιος ποτέ δεν έχασε την ευκαιρία να μιλήσει προς υπεράσπιση των ηθικών αρχών τις οποίες ενσάρκωνε ως συγγραφέας. Η ελευθερία της έκφρασης ήταν πριν και πάνω απ’ όλες. Ενώ κάποτε η έννοια αυτή ακουγόταν σαν μια φιλελεύθερη κοινοτοπία που προκαλούσε χασμουρητά, σήμερα είναι ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα. Η Ακροδεξιά αποπειράθηκε να την οικειοποιηθεί χρησιμοποιώντας τη για λιβέλους, ψεύδη και λόγο μίσους, ενώ η Ακροαριστερά προσπάθησε να την πετάξει από το παράθυρο ικανοποιώντας το όραμά της για την επίγεια τελειότητα. Δεν χρειάζεται να μαντέψει κανείς ότι θα ακολουθήσουν πολλές διαμάχες πάνω στο ζήτημα όταν φτάσουμε στο σημείο να οργανώνουμε ορθολογικές συζητήσεις μεταξύ μας. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης δεν περιλαμβάνει το δικαίωμα της δυσφήμησης, του δολερού και καταστροφικού ψεύδους όσον αφορά τα αυταπόδεικτα γεγονότα, της έκδοσης δολοφονικών απειλών ή της προσταγής σε φόνο. Ολα αυτά πρέπει να τιμωρούνται από τον νόμο.

Οσο για εκείνους που ακόμη και τώρα λένε «ναι μεν, αλλά…» σχετικά με τον Ρούσντι – μία εκδοχή του γνωστού «έπρεπε κι αυτός να προσέχει», όπως στην πρόταση «κακός ο βιασμός, αλλά κι αυτή φορούσε πολύ αποκαλυπτική φούστα» -, το μόνο που μπορώ να παρατηρήσω είναι ότι δεν υπάρχουν τέλεια θύματα. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχουν καν τέλειοι καλλιτέχνες και δεν υπάρχει τέλεια τέχνη. Οι φίλοι που τοποθετούνται εναντίον της λογοκρισίας πιάνουν τον εαυτό τους να υπερασπίζονται συχνά έργα που κατά τα άλλα μπορεί και να επέκριναν δηκτικά. Η υπεράσπιση, ωστόσο, είναι απαραίτητη, εκτός αν προτιμάμε να αφαιρέσουν από όλους μας τη φωνή.

Αν δεν είσαι έτοιμος να στηρίξεις το δικαίωμα όλων των φωνών να ακούγονται, όπως συχνά έκανε ο Σαλμάν Ρούσντι, θα καταλήξεις να ζεις σε μια τυραννία. Ο Ρούσντι δεν σχεδίαζε να γίνει ο ήρωας του ελεύθερου λόγου, αλλά πλέον είναι. Ολοι οι απανταχού συγγραφείς – τουλάχιστον όσοι δεν «μισθώνονται» από το κράτος ή δεν τους έχει γίνει πλύση εγκεφάλου – του οφείλουν μία ψήφο εμπιστοσύνης.