Το μυστήριο των γαλλικών γραμμάτων

Ο Louis Ferdinand Auguste Destouches (27 Μαΐου 1894 – 1 Ιουλίου 1961), γνωστός με το λογοτεχνικό όνομα Λουί Φερντινάντ Σελίν, από το μικρό όνομα της γιαγιάς του, είναι μια από τις μεγαλύτερες και πιο αμφιλεγόμενες λογοτεχνικές προσωπικότητες της Γαλλίας. Γνωστός στην Ελλάδα αλλά και στο διεθνές στερέωμα για το έργο του «Ταξίδι στην άκρη της νύχτας» (εκδ. Εστία, στην εξαιρετική μετάφραση της Σεσίλ Ιγγλέση Μαργέλλου) που θεωρείται από τα κορυφαία του 20ού αιώνα. Γιατρός και συγγραφέας, καινοτόμος, «παραληρηματικός» στη γραφή, πολιτικά προκλητικός, βαθιά αντισημίτης – παράδειγμα, τα κείμενά του κατά των Εβραίων το 1937, 1938 και το 1941-, διώκεται και φυγαδεύεται από τη Γαλλία το 1944 για να γυρίσει έξι χρόνια αργότερα. Η μετέπειτα καταδίκη και φυλάκισή του ως αντίτιμο της επιστροφής του δημιουργούν μια εκρηκτική και σκοτεινή προσωπικότητα που ίσως αντικατοπτρίζεται στη γλαφυρή αποτίμηση της διάσημης γαλλίδας συγγραφέως Μαρί Νταριεσέκ: «Ενας από τους καλύτερους γάλλους συγγραφείς όλων των εποχών, που επανακάλυψε τη γλώσσα της λογοτεχνίας, και ένα εντελώς κάθαρμα». Η στάση του άλλωστε θα του κοστίσει ακριβά. Θα δικαστεί στις 15 Δεκεμβρίου του 1949 και θα καταδικαστεί σε φυλάκιση ενός έτους, 50.000 φράγκα πρόστιμο, κατάσχεση της μισής του περιουσίας και εθνική ατίμωση.

Μπορεί να διαχωριστεί το έργο από τον δημιουργό λοιπόν; Η ερώτηση που επανέρχεται σε πλείστες όσες περιτπώσεις. Στην περίπτωση του Σελίν ίσως η απάντηση είναι αρνητική, καθώς μια πολυτάραχη εκρηκτική και πλούσια σε εμπειρίες ζωή συμβαδίζει με ένα εκρηκτικό, σκοτεινό και δυσπρόσιτο έργο. Ηταν ο γιατρός που δούλευε για την Κοινωνία των Εθνών (την πρόδρομη μορφή του ΟΗΕ) και παράλληλα συντασσόταν μαχητικά υπέρ των επελαύνοντων ναζιστών υιοθετώντας ιδεολογικά το αντισημιτικό τους αφήγημα.

Ο ανέκδοτος «πόλεμος»

Δύο νέα έργα έρχονται να δώσουν νέες διαστάσεις στο έργο αλλά και στη ζωή του. Ο ανέκδοτος «Πόλεμος» («Guerre»), το ημιαυτοβιογραφικό έργο αναφορικά με τη συμμετοχή του στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, που τον σημάδεψε ανεξίτηλα, είναι ήδη το εκδοτικό φαινόμενο στη Γαλλία. Κανείς δεν πίστευε ότι τα χειρόγραφα που άφησε βιαστικά το 1944 στο διαμέρισμά του στο Παρίσι για να το εγκαταλείψει με τη γυναίκα και τον γάτο του θα βρίσκονταν 8 δεκαετίες αργότερα. Ο ίδιος ο Σελίν θα ισχυριστεί αργότερα, όταν θα γυρίσει στη Γαλλία, ότι είχε πέσει θύμα κλοπής από έναν Εβραίο από την Κορσική. Τον Ιούνιο του 2020 ένας πρώην δημοσιογράφος της «Libération», ο Jean-Pierre Thibaudat, ανταποκριτής της στη Μόσχα για περίπου 30 χρόνια, εμφανίζεται να έχει στην κατοχή του 5.324 φύλλα με χειρόγραφα του Σελίν, ανάμεσα τους 5 έργα του, είτε ανέκδοτα είτε ολοκληρωμένα. Ανάμεσά τους και τον ανέκδοτο «Πόλεμο», γραμμένο σε περίπου 250 φύλλα. Γιατί άργησε τόσο η αποκάλυψη; Ο αστικός μύθος ισχυρίζεται ότι ο άγνωστος δωρητής που χρησιμοποίησε ως ενδιάμεσο τον δημοσιογράφο δεν ήθελε να αποκομίσει κανένα κέρδος η χήρα του Σελίν, η χορεύτρια και επίσης θιασώτρια φασιστικών ιδεών Lucette Destouches, που πέθανε τελικά το 2019 σε ηλικία 107 χρονών.
Θα χρειαστούν 2 χρόνια για τη μεταγραφή του «Πολέμου» και παρά τη δικαστική διαμάχη του δημοσιογράφου με τους κληρονόμους του Σελίν, που δεν κατέληξε κάπου. Τελικά ο εκδοτικός οίκος Gallimard που μπορεί να εκδίδει τα έργα του προχώρησε στην έκδοση αυτού του ήδη αποκαλούμενου αριστουργήματος. Ο Σελίν περιγράφει ανάμεσα στην πραγματικότητα και στο παραλήρημα την πολεμική του εμπειρία στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο στην περιοχή της Φλάνδρας – στο «διεθνές σφαγείο της τρέλας» – δίνοντας ένα βιογραφικό έργο που επιτρέπει την κατανόησή του με τις τεράστιες λογοτεχνικές του αρετές. Τραυματισμένος σωματικά και ψυχικά, παραδίδει μια υποδειγματική περιγραφή του τραυματισμού του και του παραληρήματός του. Ο Pascal Fouché, ο πλέον ειδικός του Σελίν στη Γαλλία, μιλά για μια πρωτόλεια αυθεντική γραφή που σε βυθίζει στο αίμα από τη πρώτη σελίδα. Θεωρεί δε ότι ο Σελίν το έγραψε μια και έξω χωρίς αναθεωρήσεις και διορθώσεις.

Ο «Πόλεμος» είναι ένα βιβλίο 170 σελίδων που σε βυθίζει στον τρόμο και ανιχνεύει τη πληγή του συγγραφέα αφού γράφεται τη στιγμή που είναι κοντά στο να εγκαταλείψει τη Γαλλία. Τριάντα χρόνια από το φυσικό τραύμα μέχρι τη συγγραφή του, ένα λογοτεχνικό έργο μιας διαδρομής σε μια από τις σκληρές ρωγμές της ανθρώπινης ιστορίας.

Η αγγλική βιογραφία

Tο ανανεωμένο παγκόσμιο ενδιαφέρον για τον Σελίν και τη γραφή του έχει να κάνει και με την έκδοση πέρυσι της πρώτης αγγλόφωνης βιογραφίας του εδώ και 20 χρόνια από τον Damian Catani, καθηγητή στο Birkber, ο οποίος ενσωματώνει όλη την πρόσφατη έρευνα γύρω από τον ανατρεπτικό γάλλο συγγραφέα. Ο Catani με τον γλαφυρό τίτλο «Journeys to the extreme» («Ταξίδια στα όρια») δίνει με μεθοδικότητα τη θυελλώδη ζωή του Σελίν αλλά και μιας ολόκληρης εποχής από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, μιας γενιάς που έζησε τις πολλαπλές τραυματικές εμπειρίες του Μεγάλου Πολέμου.
Ο Catani περιγράφει με μεθοδικότητα και ακρίβεια τη ζωή ενός κοινωνικού underdog που θα κατέληγε να είναι βοηθός χρυσοχόου και πιθανά νεκρός στα χαρακώματα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά έγινε γιατρός στην Κοινωνία των Εθνών και μια από τις πλέον ανατρεπτικές και υπονομευτικές φωνές της σύγχρονης Γαλλίας.

Τα νέα έργα και η βιογραφία του Σελίν καθιστούν μάλλον πλέον επιτακτική την επανανάγνωση και των έργων αλλά και των ιστορικών και βιογραφικών αναφορών των δημιουργών τους, καθώς μια τέτοια παράλληλη ανάγνωση επιτρέπει τη βαθύτερη και ουσιαστικότερη ανάγνωση αλλά και την αποφυγή ερμηνευτικών αυθαιρεσιών. Εντέλει όλοι οι μεγάλοι συγγραφείς λειτουργούν ως ιχνηλάτες, αφήνουν μικρά ή μεγαλύτερα στοιχεία για το έργο αλλά και τη ζωή τους που η σύγχρονη έρευνα οφείλει να εντοπίσει.

{1BSYG}Damian Catani{1BSYG}{CR}{2BTIT}Journeys {LF}to the extreme {2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Reaktion Books, Νοέμβριος 202{3BEKD}1

{1BSYG}Louis-Ferdinand Celine{1BSYG}{CR}{2BTIT}Guerre{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Gallimard, 202{3BEKD}2