Οι πρώτες ημέρες μετά την Καταστροφή του ’22

Οι τρομακτικές ειδήσεις από τη στρατιωτική καταστροφή στη Μικρά Ασία που κατέκλυζαν τον Τύπο είχαν αιφνιδιάσει τον βασιλιά και την κυβέρνηση στην Αθήνα, τραντάζοντας συθέμελα το μετανοεμβριανό καθεστώς και παραλύοντας κάθε θέληση που είχε για αντίδραση¹. Μέσα στην κατάρρευση ο Γούναρης κατηγορούσε τον Μεταξά ότι υπέσκαψε το ηθικό του Στρατού και τον απειλούσε ότι θα δημοσίευε στον Τύπο τη σύνταξη και το ύψος των αποζημιώσεων που έλαβε². Το καταθλιπτικό βάρος της καταστροφής απογύμνωσε τους Γούναρη και Στράτο από οποιαδήποτε πολιτική επιρροή στη Βόρεια Ελλάδα, ενώ οι Ελληνες αδιακρίτως πολιτικής τοποθέτησης τυλίχθηκαν στην απελπισία τόσο για την καταστροφή που είχε επέλθει όσο και για αυτές που όλοι φοβούνταν ότι θα ακολουθούσαν. Αλλά και εντός του αντιβενιζελισμού σημειώνονταν αντιδράσεις εναντίον των μετανοεμβριανών και η ταυτόχρονη εντεινόμενη πίεση του συμπολιτευόμενου Τύπου για πολιτική αλλαγή εξανάγκασε την κυβέρνηση Πρωτοπαπαδάκη να παραιτηθεί στις 25 Αυγούστου, δημιουργώντας ένα σοβαρό πολιτικό κενό και μια κατάσταση ακυβερνησίας που είχε φέρει τη χώρα στο χείλος του εμφυλίου και της αναρχίας.

Πολλοί μετριοπαθείς παράγοντες, όπως οι βουλευτές της Θράκης (Θρακική Ομάς) οι Φίλιππος Δραγούμης, Λουκάς Κανακάρης – Ρούφος και Γ. Πωπ, υποδείκνυαν ως μοναδική σωτήριο διευθέτηση της κρίσης τη συμφιλίωση με τους βενιζελικούς³. Μεγάλη μερίδα του βενιζελικού Τύπου με συνεχή δημοσιεύματα πρόβαλλε ως σωτήρια τη λύση σχηματισμού μιας «κυβέρνησης εθνικής ενώσεως» υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο με τη συμμετοχή Μεταξά. Πάντως ένα τμήμα των αντιβενιζελικών στήριζε ακόμη τον βασιλιά και το μετανοεμβριανό καθεστώς παρά την καταστροφή, ως ανάχωμα σε μια πιθανή ολική επαναφορά των βενιζελικών στην εξουσία. Σε μακροσκελή επιστολή τους στον υπουργό Εσωτερικών Μπούσιο, οι αντιβενιζελικοί Λαϊκοί πολιτικοί σύλλογοι των Αθηνών ζητούσαν να κηρυχθεί ο στρατιωτικός νόμος και εξοπλιστούν αντιβενιζελικοί πολίτες για να αναλάβουν τη φρούρηση της πόλης καθώς η δημόσια ασφάλεια είχε υπονομευθεί από την κατάρρευση του μετώπου⁴.

Το «χαρτί» του Μεταξά

Η πρωθυπουργοποίηση του Μεταξά έμοιαζε το πιθανότερο σενάριο, στο οποίο μάλλον στρεφόταν σταδιακά ο βασιλιάς και προωθούσε παρασκηνιακά ο πρίγκιπας Ανδρέας⁵. Προσπαθούσαν να το εμποδίσουν ο Στράτος, ο Θεοτόκης, ο Γούναρης, ο Δούσμανης και ο Τριανταφυλλάκος καθώς και τα έντυπα που αυτοί επηρέαζαν⁶, ρίπτοντας την ιδέα για να πρωθυπουργοποιηθεί ο Στεργιάδης⁷. Ο βασιλιάς, για λόγους κοινοβουλευτικής τάξης αλλά και για να εξασφαλίσει την ευμένεια της Αγγλίας, αρχικά επέλεξε στις 25 Αυγούστου για πρωθυπουργό τον Νικόλαο Καλογερόπουλο, αλλά αυτός δεν κατάφερε να σχηματίσει κυβέρνηση και κατέθεσε την εντολή. Η πολιτική κρίση κορυφώθηκε, η χώρα έμενε ακυβέρνητη σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία και τελικά ο βασιλιάς κατέληξε στον Νικόλαο Τριανταφυλλάκο για να του δώσει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στις 28 Αυγούστου 1922 τερματίζοντας την πολιτική κρίση⁸. Η κυβέρνηση απαρτιζόταν από ανεξάρτητους αντιβενιζελικούς, δεν είχε κανένα μέλος της που να προέρχεται είτε από τη μερίδα του Γούναρη είτε από αυτή του Στράτου. Στις λίγες μέρες που διαχειρίστηκε την εξουσία, η νέα κυβέρνηση Τριανταφυλλάκου προσπάθησε να αντιμετωπίσει το προσφυγικό πρόβλημα που συνεχώς γινόταν οξύτερο, ενώ ζήτησε από την Αγγλία τη σύναψη ανακωχής στη βάση της εκκένωσης της Μικράς Ασίας που ζητούσε επίμονα ο Κεμάλ ως προαπαιτούμενο. Ακολούθως η κυβέρνηση προσπάθησε να ενισχύσει το μέτωπο της Θράκης, διορίζοντας μετά από υπόδειξη του Μεταξά τον αντιστράτηγο Παπούλα ως γενικό στρατιωτικό διοικητή, ενώ ανακλήθηκαν στην υπηρεσία 150 ανώτατοι αξιωματικοί.

Η εσωτερική κατάσταση όμως παρέμενε κρίσιμη τόσο στα νησιά του Αιγαίου όπου είχαν καταφύγει τα υπολείμματα της στρατιάς της Μικράς Ασίας, όσο και στη βενιζελική Κρήτη που ήταν στο χείλος της εξέγερσης. Η κυβέρνηση λάμβανε ανησυχητικά μηνύματα αποδιοργάνωσης του στρατού και του κράτους από τη Θράκη, μεμονωμένων στασιαστικών ενεργειών μουσουλμανικών και βουλγαρικών πληθυσμών στη Μακεδονία⁹, ενώ εκδηλωνόταν ένα σοβαρό επισιτιστικό πρόβλημα σε πολλές επαρχίες της χώρας που είχαν παντελή έλλειψη άρτου¹⁰. Η επιδείνωση της κατάστασης πίεζε φορτικά τον βασιλιά που αμφιταλαντευόταν να αλλάξει πολιτική και να δώσει εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον Μεταξά ως τον ικανότερο να διαχειριστεί την κρίσιμη κατάσταση, όμως το περιβάλλον του αλλά και όλοι οι αντιβενιζελικοί πολιτικοί τον προειδοποιούσαν ότι δεν είναι αρεστό πρόσωπο στους Αγγλογάλλους λόγω της προϊστορίας του κατά τον Εθνικό Διχασμό.

Στις 28 Αυγούστου ο Μεταξάς υπονόμευσε ευθέως την κυβέρνηση¹¹ αναλύοντας την πολιτική που θα ακολουθούσε ως μελλοντικός πρωθυπουργός σε συγκέντρωση των υποστηρικτών του στα γραφεία της εφημερίδας Χρονικά που τον υποστήριζε. Το πρόγραμμά του προέβλεπε την αποτροπή της αναρχίας, την εξασφάλιση της Ανατολικής Θράκης, οικονομική ανόρθωση αλλά και παραπομπή των υπευθύνων για τη Μικρασιατική Καταστροφή¹². Ταυτόχρονα φαίνεται ότι είχε εξασφαλίσει χρηματοδότηση για το κόμμα του από την Ιταλία, η κοινή γνώμη πίστευε ότι η κρισιμότητα της κατάστασης επέβαλλε να αναλάβει ένας στρατιωτικός με σιδερένια πυγμή, ενώ η πτώση της κυβέρνησης Τριανταφυλλάκου ήταν πλέον θέμα χρόνου¹³. Τα μεταξικά Χρονικά με δημοσίευμά τους στις 30 Αυγούστου πίεζαν την κυβέρνηση Τριανταφυλλάκου να αναζητήσει τους ενόχους της Μικρασιατικής Καταστροφής¹⁴. Ο ίδιος ο Μεταξάς με άρθρο του στις 4 Σεπτεμβρίου στα Χρονικά υπογράμμιζε ότι η Θράκη μπορούσε ακόμη να σωθεί ζητώντας την άμεση ενίσχυση του Ελληνικού Στρατού στην Τσατάλτζα. Επίσης απέστειλε επιστολή διαμαρτυρίας στον Τριανταφυλλάκο για την επιβολή αυστηρής λογοκρισίας στα έντυπα που στήριζαν τους Ελευθερόφρονες¹⁵. Ο Μεταξάς απέκρουε τις επίμονες και συνεχείς προτροπές πολιτικών του φίλων να καταλάβει την Αρχή διά της βίας, ενώ έκανε δεκάδες επαφές με αντιβενιζελικούς βουλευτές και πολιτευτές (λ.χ. Μπούσιος, Κανακάρης – Ρούφος, Χαριτάκης, Πετρακάκος, Πεσματζόγλου), καθώς και με διευθυντές εφημερίδων (Γιάνναρος, Κοτζιάς, Χαλκοκονδύλης, Ευστρατιάδης), προετοιμάζοντας τη βέβαιη άνοδό του στην εξουσία.

Την υποψηφιότητα Μεταξά για την πρωθυπουργία ενίσχυαν και ισχυροί παράγοντες των βενιζελικών όπως ο Δημήτριος Λαμπράκης, ο Γ. Μαρής και ο Δ. Φιλάρετος, καθώς υπολόγιζαν σωστά ότι η άνοδος του Μεταξά στην εξουσία θα οδηγούσε τον βασιλιά Κωνσταντίνο στην παραίτηση. Φαίνεται ότι ο Μεταξάς σε εκείνη τη συγκυρία ήταν πολιτικός αντίπαλος του Κωνσταντίνου, τον οποίο θεωρούσε ότι δεν είναι εν τάξει με το πολίτευμα και για αυτό ήταν υπεύθυνο το περιβάλλον του¹⁶. Πάντως είναι μάλλον βέβαιο ότι τις ενδόμυχες σκέψεις του δεν τις εμπιστεύτηκε στους βενιζελικούς συνομιλητές του, τους οποίους εύλογα δεν εμπιστευόταν¹⁷. Στις 9 Σεπτεμβρίου 1922 το Ελεύθερον Βήμα δημοσίευσε μακροσκελή πρωτοσέλιδη συνέντευξη του Μεταξά που χάρις στη διακριτική βενιζελική υποστήριξη¹⁸, αποκτούσε πλέον ευρύτερα λαϊκά ερείσματα σε πανελλήνια κλίμακα.

Οι «αντίπαλοι»

Στην άνοδο του Μεταξά στην εξουσία αντιτάχθηκαν σφοδρά όλοι οι πολιτικοί και οι στρατιωτικοί που είχαν ηγηθεί του μετανοεμβριανού καθεστώτος, όπως ο Γούναρης, ο Στράτος, ο Πρωτοπαπαδάκης, ο Δούσμανης και ο Κωνσταντινόπουλος που αντιλαμβάνονταν ότι ο Μεταξάς θα συνεργαζόταν με τους βενιζελικούς, ενώ δεν εμπιστεύονταν τον διάδοχο Γεώργιο ως αντικαταστάτη του Κωνσταντίνου στον θρόνο. Ετσι, η Καθημερινή κυκλοφόρησε με ένα καυστικό άρθρο εναντίον του Μεταξά επειδή είχε αρνηθεί να αναλάβει την αρχιστρατηγία όταν του προτάθηκε και προτίμησε να περιμένει την καταστροφή για να ανελιχθεί¹⁹. Η κατάσταση όμως παρέμενε χαώδης για τη χώρα καθώς το επισιτιστικό πρόβλημα γινόταν οξύτερο και είχε επεκταθεί και στη Θεσσαλονίκη²¹ και η δημόσια ασφάλεια είχε υπονομευθεί σοβαρά. Σημειώνονταν συνεχώς διαφωνίες μεταξύ των μελών της κυβέρνησης (άλλοι υποστήριζαν τη συνδιαλλαγή με τους βενιζελικούς, άλλοι την αδιαλλαξία).

Για την αποφυγή του αδιεξόδου εκδηλώθηκε μια πρωτοβουλία από τον πρίγκιπα Νικόλαο και τους εκδότες των αντιβενιζελικών εφημερίδων Χαλκοκονδύλη (Νέα Ημέρα), Γιάνναρο (Εσπερινή) και Νικολούδη (Πολιτεία) προς τον βασιλιά Κωνσταντίνο να καλέσει τον Μεταξά για διαβουλεύσεις ώστε να διαλυθεί κάθε παρεξήγηση από το παρελθόν. Το βράδυ πριν από την κρίσιμη συνάντηση, ο Μεταξάς συναντήθηκε εκ νέου με τους βενιζελικούς Σκεύο Ζερβό, Δ. Λαμπράκη και Δ. Φιλάρετο που του ζήτησαν να ζητήσει την παραίτηση του βασιλιά και να συμπεριλάβει τον Βενιζέλο στην κυβέρνηση που θα σχημάτιζε. Είναι άδηλο αν ο Μεταξάς δέχθηκε τον διακανονισμό, είναι βέβαιο πάντως ότι αμφιταλαντευόταν, καθώς από ενδείξεις φαίνεται ότι τον θεωρούσε ως την καλύτερη λύση. Πάντως ο Μεταξάς ένα έτος μετά, σε συνέντευξή του υποστήριξε ότι στη συγκεκριμένη συνάντηση της 8ης Σεπτεμβρίου αρνήθηκε να συντελέσει στην πτώση του Κωνσταντίνου²¹.

Στις 12 Σεπτεμβρίου 1922 έγινε η κρίσιμη συνάντηση στο Τατόι όπου δόθηκαν αμοιβαίες εξηγήσεις μεταξύ των δύο ανδρών. Ακολούθως ο Μεταξάς υπέδειξε τις επόμενες ενέργειες του βασιλιά: Οφειλε να μεταβεί αμέσως στη Θράκη για να ανασυντάξει τον Ελληνικό Στρατό, να αφήσει αντιβασιλέα τον Γεώργιο, να μην πάρει μαζί του τον Δούσμανη, αλλά δύο βενιζελικούς αξιωματικούς για να δώσει μήνυμα ενότητας. Ακολούθως επιστρέφοντας από τη Θράκη να τον χρίσει πρωθυπουργό και να παραιτηθεί υπέρ του Γεώργιου. Ο βασιλιάς συμφώνησε σε όλα και ετοιμάστηκε το σχετικό ανακοινωθέν αργά το βράδυ για την επομένη το οποίο θα παραλάμβανε ο Πεσμαζόγλου για λογαριασμό του Μεταξά. Το βράδυ 12ης προς 13η Σεπτεμβρίου 1922 ο Μεταξάς διεξήγαγε διαπραγματεύσεις με τα πρόσωπα που θα απάρτιζαν την κυβέρνησή του, ενώ δεκάδες ισχυροί πολιτευτές προσέρχονταν υπό τη σημαία των Ελευθεροφρόνων, όπως οι Δημήτριος Πετρακάκος, Περικλής Μπούμπουλης και Μαυρομιχάλης. Στις 13 Σεπτεμβρίου η Καθημερινή κατηγόρησε ανοιχτά τον Μεταξά ότι σχεδίαζε να συνεργαστεί με τους βενιζελικούς και να οδηγήσει τον βασιλιά σε παραίτηση²². Το πρωινό της 13ης Σεπτεμβρίου 1922 ο Πεσμαζόγλου πήγε στα ανάκτορα για να παραλάβει το ανακοινωθέν αλλά βρήκε τον βασιλιά σε μεγάλο εκνευρισμό να κρατάει μια προκήρυξη που ρίχτηκε με αεροπλάνα στην Αθήνα υπογεγραμμένη από τον Συνταγματάρχη Γονατά που ανήγγειλε την Επανάσταση του Στρατού και του Στόλου.

Ο Ιωάννης Δασκαρόλης είναι ιστορικός, υποψήφιος Διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφου

1       Μιλτιάδης Μάλαινος, Τα τραγικά ημερονύκτια από τον Γολγοθά της Ελλάδος, Αθήνα 1963, σ. 81.

2       Ιωάννης Μεταξάς, Το προσωπικό του ημερολόγιο (τόμος Γ1), εγγραφή 19ης Αυγούστου 1922, σ. 185.

3       Μάλαινος, Τα τραγικά ημερονύκτια, σ. 71.

4       Αρχείο Γ. Μπούσιου, φάκ. 1/37, επιστολή Κεντρικού Λαϊκού Συλλόγου προς Γ. Μπούσιο, 5 Σεπτεμβρίου 1922.

5       Μεταξάς, τόμος Γ1, ό.π., εγγραφή 20ής Αυγούστου 1922, σ. 185.

6       «Περιφέρει την προφητείαν του, την επιδεικνύει, και παρέχει το εκτάκτως αντιπαθές θέαμα ανθρώπου στηρίζοντος τας ελπίδας του εις την απελπισίαν των άλλων. Και ερωτώμεν: Διά τούτο πρέπει να γίνει πρωθυπουργός;», βλ. Καθημερινή, 23.8.1922, άρθρο: «Ο Κατάλογος».

7       Καθημερινή, 22.8.1922, άρθρο: «Ο Κυβερνήτης».

8       Καθημερινή, 29.8.1922.

9       Αρχείο Γ. Μπούσιου, φάκ. 1/32, επιστολή Δ. Καραβαγγέλη προς τον υπουργό Εσωτερικών Γ. Μπούσιο «Περί των ληπτέων λίαν επειγόντως Διοικητικών και Στρατιωτικών μέτρων εν τω νομώ Δράμας και γενικώς καθ’ άπασαν την Αν. Μακεδονίαν».

10       Αρχείο Γ. Μπούσιου, φάκ. 1/31, επιστολή της Πολιτικής Ενωσης «Μακεδονικής Νεολαίας» Κοζάνης προς τον Υπουργό Εσωτερικών Γ. Μπούσιο, 4 Σεπτεμβρίου 1922.

11       Μάλαινος, Τα τραγικά ημερονύκτια, σ. 37.

12       Μεταξάς, τόμος Γ1, ό.π., εγγραφή 28 ης Αυγούστου 1922, σ. 191.

13       F.O. 371/7586, Lindley προς Corzon, Αθήνα, 13 Σεπτεμβρίου 1922.

14       Αρχείο Κωνσταντίνου Κοτζιά, φάκ. 3.2, (εκλογικά πολιτικά – 1933), «έκτο ανακοινωθέν Ευαγγελάτου κατά Κοτζιά».

15       Μεταξάς, τόμος Γ1, ό.π., εγγραφή 3ης Σεπτεμβρίου 1922, σ. 193.

16       Μεταξάς, τόμος Γ1, ό.π., εγγραφή 28ης Αυγούστου 1922, σ. 191.

17       Το 1933 οι βενιζελικοί κατηγόρησαν τον Μεταξά ότι ήθελε να εκθρονίσει τον Κωνσταντίνο το 1922 και εκμυστηρεύτηκε τις προθέσεις του στις συναντήσεις αυτές. Ο βενιζελικός Ανδρέας Πανουργιάς που συμμετείχε σε αυτές προσφέρθηκε να τις διαψεύσει. Γ.Α.Κ., Α.Ι.Μ., φάκ. 27, Κ65, επιστολή Πανουργιά προς Μεταξά, 13 Μαΐου 1933.

18       Μάλαινος, Τα τραγικά ημερονύκτια, σ. 37.

19       Καθημερινή, 25.8.1922.

20       Αρχείο Γ. Μπούσιου, φάκ. 1/42, επιστολή       του Κ. Κατσίμπουρα προς Γ. Μπούσιο, 4 Σεπτεμβρίου 1922.

21       Νέα Ημέρα, 16.4.1923.

22       Καθημερινή, 13.9.1922, άρθρο: «Μερικά ερωτήματα».