Η ελευθερία της έκφρασης {LF}και οι εχθροί της

Σε παλαιότερη συνέντευξή του ο Σαλμάν Ρούσντι δήλωνε πως αν οι «Σατανικοί στίχοι» είχαν εκδοθεί σήμερα, δεν θα γνώριζε αντίστοιχη υποστήριξη, καθώς όλο και λιγότεροι αποδεικνύονται πρόθυμοι να υπερασπιστούν την ελευθερία της έκφρασης. Αυτή δεν νοείται, τόνιζε, δίχως την προσβολή. Η απαισιοδοξία του συγγραφέα-συμβόλου του πολιτικού φιλελευθερισμού και της μάχης κατά του σκοταδισμού συλλαμβάνει το πνεύμα του καιρού μας, μακριά από εξιδανικεύσεις και συμψηφισμούς. Ο άλλοτε κοινός τόπος της ελεύθερης αγοράς – και, κυρίως, της διαφωνίας – των ιδεών, όπως και η φιλόδοξη, αν όχι αφελής, κατασκευή μιας ορθολογικής ηθικής της επικοινωνίας – και της αλήθειας – δοκιμάζονται σκληρά από τους τυφλούς αρνητές τους.

Στα αποτρόπαια γεγονότα του «Charlie Hebdo» και στη δολοφονική επίθεση κατά του Σαλμάν Ρούσντι δεν αποτυπώνεται μονάχα η εξόφθαλμη ασυμβατότητα του ριζοσπαστικού Ισλάμ με τον δυτικό τρόπο ζωής και την καθολικότητα των νεωτερικών αξιών του, όπως η ανεκτικότητα, ο πλουραλισμός και η ελευθερία του λόγου. Ούτε το δέος ή ο φόβος που νιώθουμε απέναντι στην αιματηρή παραβίαση του πυρήνα της συνύπαρξής μας, στα μητροπολιτικά κέντρα, το Παρίσι ή τη Νέα Υόρκη, αρκεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε έναν ανοικτό «πόλεμο πολιτισμών», δηλαδή στη συμβολικά ορατή όψη μιας ευρύτερης στρατηγικής σύγκρουσης και διεκδίκησης της ισχύος. Το μίσος των φανατικών ισλαμιστών για τη φιλελεύθερη δημοκρατία και τις ιδρυτικές της αρχές δεν επωάζεται μόνο στα βάθη της Μέσης Ανατολής, ούτε έχει απλή αναφορά του τα διατάγματα του χαλιφάτου και των αγιατολάδων ή κάποιο ισλαμικό αίσθημα δικαίου, που βρίσκει την πιο απάνθρωπη εκτόνωσή του στο έδαφος του εχθρού, εκεί που το πλήγμα γίνεται αβάσταχτο. Τα «τέρατα» ξυπνούν στο εξωτερικό, αλλά και στο εσωτερικό των κοινοτήτων μας, συνήθως με την καθημερινή μορφή του κακού, η οποία καταδεικνύει ότι αυτό έχει ριζώσει και στις δικές μας αντιφάσεις.

Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η ελευθερία της έκφρασης καλλιεργεί μια σχεδόν αρρύθμιστη σφαίρα ακραίων προσβολών, ψευδών ειδήσεων και προπαγάνδας. Ετσι αναπαράγεται μια ιδιωτική και πολιτική διάσταση της επικοινωνίας, η οποία στηρίζεται στην άκαμπτη και διχαστική διάκριση εχθρών και φίλων. Ο γενικευμένος πληροφοριακός πόλεμος και η κυριαρχία των υστερόβουλων προθέσεων, που συχνά μιλούν και επιδρούν πολλαπλασιαστικά στο όνομα της αντισυστημικής αντίδρασης, εμπεδώνουν μια αντιδημοκρατική και μονοφωνική αναπαράσταση του λόγου. Αυτή η λεκτική βία είναι και η πρώτη ύλη της σωματικής, με στόχους συμβολικούς. Από την άλλη, το κίνημα της πολιτικής ορθότητας σβήνει στην υπερβολή του, για χάρη της αυστηρής προστασίας των ταυτοτήτων, τις αποχρώσεις των λέξεων και υποκρύπτει, πίσω από τον ελεγκτικό του μηχανισμό και τη θεωρία κατά της εξουσίασης και της εργαλειοποίησης του λόγου, την αστυνόμευση της αποκλίνουσας και ενοχλητικής εκφοράς. Ανάμεσα στα δύο αυτά παρεμβατικά άκρα, που αν και ετερόκλητα τέμνονται, η παραδοσιακή φιλελεύθερη αντίληψη της έκφρασης, σύμφωνα με την οποία οφείλουμε να αναζητούμε με απόσταση και ενσυναίσθηση τα όρια ανάμεσα στην είδηση και την παραπληροφόρηση, την προσωπική προσβολή και την αφηρημένη προβολή μιας ιδέας, τη ζημία και τη θεμιτή πρόκληση του συναισθήματος, συμπιέζεται ασφυκτικά και από θεμέλιο του πολιτισμού μας καθίσταται το αντικείμενο μιας ακόμη κρίσης της εποχής μας.

Ο Γιώργος Καραβοκύρης ειναι επίκουρος καθηγητής Συνταγματικού
Δικαίου στη Νομική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
της Θεσσαλονίκης