Μια «όαση» σουρεαλιστική και χειροποίητη

Το θερμόμετρο έδειχνε 38 βαθμούς Κελσίου και η καλοκαιρινή ραστώνη είχε ρίξει τα δίχτυα της από άκρη σε άκρη το μεσημέρι του Σαββάτου στο έτσι κι αλλιώς ζεστό Πυθαγόρειο της Σάμου. Η πρώτη αίσθηση που εισέπραττε όποιος περνούσε τη βαριά μεταλλική πόρτα του παλιού ξενοδοχείου Πυθαγόρας, που έχει μεταμορφωθεί σε έναν σύγχρονο εκθεσιακό χώρο τέχνης στην άκρη της παραλίας, ήταν εκείνη της όασης. Χρειαζόταν, ωστόσο, να περάσουν λίγα δευτερόλεπτα για να προσθέσει έναν επιθετικό προσδιορισμό στο ουσιαστικό όαση: σουρεαλιστική.  Κι αυτό διότι πριν ακόμη προλάβει να εστιάσει το βλέμμα του σε κάποιο από τα έργα σύγχρονης τέχνης που συνθέτουν τη φετινή εικαστική πρόταση «Handmade: Για τις κοινωνικές διαστάσεις της χειροτεχνίας» – την πρώτη εκτός των τειχών συνέργεια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης με το Ιδρυμα Σβαρτς, υπό την επιμέλεια της διευθύντριας του ΕΜΣΤ και επί σειρά ετών στενής συνεργάτιδας του ιδιωτικού φορέα Κατερίνας Γρέγου – ακούει μια στεντόρεια φωνή ως άλλο ντελάλη να προσκαλεί «Αγγλους, Γάλλους, Ουκρανούς και Πορτογάλους, Ιρανούς και Αφγανούς…» να σκοτώσουν τον κατηραμένο όφι όπως στις παραστάσεις του θεάτρου σκιών (σε μια ελαφρώς τροποποιημένη εκδοχή), ενώ οι λουόμενοι που απολαμβάνουν τον ήλιο και τη θάλασσα στον περίβολο του κτιρίου «εισβάλλουν» από τα μεγάλα παράθυρα στον χώρο, σαν να πρόκειται για μια πολυκάναλη προβολή.

Με τον κόκκινο κατάλογο ανά χείρας και τη βοήθεια της Κατερίνας Γρέγου «επιστρέψαμε» στην εκθεσιακή πραγματικότητα, η οποία, αφού αναγνωρίζει «ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον στο πεδίο της σύγχρονης τέχνης για έργα που βασίζονται στη χειροτεχνία ή είναι χειροποίητα», επιχειρεί να εστιάσει σε «έργα που έχουν μια υποκείμενη κοινωνική και πολιτική διάσταση και να εξετάσει τις κοινωνικές και πολιτικές οικονομίες, το πλαίσιο, καθώς και τα δίκτυα σχέσεων που βρίσκονται στον πυρήνα των χειροτεχνικών πρακτικών και παραδόσεων».

Από τα υφαντά του Εθνολογικού Μουσείου της Θράκης με τις βουκολικές σκηνές, που λειτουργούσαν ως ένα αναμνηστικό «παράθυρο» στον κόσμο που οι ντόπιοι άφηναν πίσω τους για να μετακινηθούν στα αστικά κέντρα τις δεκαετίες 1950 και 1960, έως την εύθραυστη Μαύρη Κουρτίνα από σπάγγο, καλάμι και χαρτί του Νίκου Αλεξίου, που παραπέμπει σε εκείνες που κρέμονταν στα χωριάτικα σπίτια, και από τα ευφάνταστα και μη λειτουργικά 41 πήλινα εργαλεία της Ναταλίας Μαντά έως το καμωμένο από εξαρτήματα ηλεκτρονικού εξοπλισμού ενός πρώην σοβιετικού εργοστασίου χαλί της Σιλβίνα ντερ Μεγκερντιτσιάν, ο επισκέπτης άλλοτε λιγότερο και άλλοτε περισσότερο καταφέρνει να εντοπίσει τη σύνδεση των έργων με το θεωρητικό πλαίσιο της έκθεσης. Στα έργα που ξεχωρίζουν επίσης το βίντεο της Ελένης Μυλωνά, η οποία ως ντελάλης, φορώντας τη στρατιωτική στολή του προπάππου της Παναγιώτη Δαγκλή και ένα ευφάνταστο αυτοσχέδιο στέμμα, καλεί από Ιρανούς μέχρι μεγιστάνες να σκοτώσουν τον όφι. Η εγκατάσταση της Μπερτίλ Μπακ, στο βίντεο της οποίας πρωταγωνιστούν οι εκτοπισμένοι κάτοικοι της πόλης ανθρακωρύχων Μπαρλέν στη Γαλλία, ενώ στον χώρο εκτίθενται τα κεντήματά τους βασισμένα σε διάσημους πίνακες. Το με βαθιά έρευνα εγχείρημα της Μαρίας Βαρελά που σχεδίασε σε συνεργασία με Βλάχες του Μετσόβου μια ανδρική υφαντή κάπα, την οποία εν συνεχεία φόρεσαν για να φωτογραφιστούν. Η παραδοσιακή φορεσιά της Τζένιφερ Νέλσον από τα Μεσόγεια, φτιαγμένη από λογαριασμούς πιστωτικών καρτών της περιόδου της κρίσης, αλλά και τα υπερμεγέθη πιθάρια – ηχεία της Μαρίας Λουίζου.

«ΑΝΑΤΟΛΙΚΟ ΑΚΡΟ». Οι εικαστικές δράσεις ωστόσο δεν σταματούν στο Πυθαγόρειο. Τα ερεθίσματα που προκύπτουν από τα εκπαιδευτικά προγράμματα για τις εκθέσεις του Ιδρύματος Σβαρτς λειτούργησαν ως κίνητρο ώστε ο ακούραστος εκπαιδευτικός Απόστολος Γιαννακόπουλος να ιδρύσει το «φρέσκο» Φεστιβάλ Τεχνών Σάμου «Ανατολικό Ακρο», που διαρκεί ως τις 20 Σεπτεμβρίου και απλώνεται σε επτά χωριά της Δυτικής Σάμου και σε σημεία ιδιαίτερου ενδιαφέροντος της πόλης του Καρλοβασίου. Επισκεφθήκαμε την εντυπωσιακής αρχιτεκτονικής Πορφυριάδα Σχολή – ένα δημοτικό σχολείο που έχει μετατραπεί σε χώρο τέχνης, όπου φιλοξενούνται εγκαταστάσεις του καθηγητή της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών της Αθήνας Κώστα Χριστόπουλου και της εικαστικού Ειρήνης Μαντινάου – αλλά και μια σειρά οπτικοακουστικών έργων διάσπαρτων στο Καρλόβασι, σε χαλάσματα σπιτιών από τον σεισμό αλλά και σε έως πρόσφατα εγκαταλελειμμένους χώρους της πόλης, με υπογραφές εικαστικών όπως της Δανάης Στράτου και της Κατερίνας Ζαχαροπούλου.