Μόνη βεβαιότητα η αβεβαιότητα

Σ’ ένα ιστορικό σύντομο διάγραμμα του μύθου θα πρέπει να αναφερθεί ότι πρώτος ο Αισχύλος αφηγήθηκε τον βίο του Αίαντα στα έργα του «Οπλων κρίσις», «Θρήσσαι», «Σαλαμίνιοι» από τα οποία όμως σώζονται μόνο αποσπάσματα. Το μόνο ολοκληρωμένο σωζόμενο έργο που πραγματεύεται τα πάθη του σαλαμινίου ήρωα είναι γραμμένο από τον Σοφοκλή. Με αυτό επέλεξε να καταπιαστεί ο σημαντικός ηθοποιός και σκηνοθέτης Αργύρης Ξάφης στην πρώτη σκηνοθεσία στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου.

Ο Αίας μετά την αδικία που του έκαναν, να μην του δώσουν τα όπλα του Αχιλλέα αφού είναι ο δεύτερος σημαντικότερος πολεμιστής μετά από εκείνον και δικαιωματικά του ανήκουν, αισθάνεται προσβεβλημένος και θέλει να πάρει την εκδίκησή του έναντι των Ατρειδών. Ο θυμός του τον εξωθεί στην απόφαση να στραφεί εναντίον των Αχαιών οι οποίοι τον λοιδόρησαν. Εκδικητική όμως ήταν και η στάση της θεάς Αθηνάς απέναντι στον Αίαντα, για την αδιαφορία που επέδειξε ο ήρωας απέναντι στους θεούς. Ετσι αποφασίζει να στηρίζει τον Οδυσσέα, με τον οποίο «συνωμοτεί» για να αμαυρώσει τη δημόσια εικόνα του Αίαντα και να την αποδομήσει. Η Αθηνά τού πλανεύει τον νου και τον οδηγεί να σφαγιάσει και να αποδεκατίσει κοπάδια. Βλέπει τον εξευτελισμό και τον ταπείνωση όταν συνέρχεται και συνειδητοποιεί τι έκανε. Του αποκαλύπτεται ένας παράλογος κόσμος («Γιατί είναι παράλογος ένας κόσμος που δεν δίνει τα όπλα του Αχιλλέα, στον ατρόμητο πολεμιστή, αλλά στον δειλό Οδυσσέα που στην Αυλίδα για να αποφύγει τον πόλεμο έκανε τον τρελό». Στάθης Ιω. Δρομάζος «Αρχαίο Δράμα» εκδόσεις Κέδρος). Δεν συμβιβάζεται λοιπόν με αυτόν τον κόσμο, τον αρνείται, δεν αντέχει την ήττα του και επιλέγει για να εξιλεωθεί την αυτοχειρία.

Αυτοκτονία. Στην κατά Αργύρη Ξάφη παράσταση, που είδαν 10.000 θεατές, του σπουδαίου έργου (στην εξαίρετη μετάφραση του Νίκου Α. Παναγιωτόπουλου) εκκινεί από το δεύτερο μέρος, μετά δηλαδή την αυτοκτονία του Αίαντα (Στάθης Σταμουλακάτος). Μια δυνατή έναρξη που δημιουργεί ένα ξάφνιασμα και που μένει να αιτιολογηθεί δραματουργικά από τον σκηνοθέτη. Κάτι τέτοιο δεν στάθηκε δυνατό, ή τουλάχιστον δεν έγινε αντιληπτό. Η μόνη ασθενής σύνδεση που μπορεί να γίνει με τη συγκεκριμένη επιλογή ήταν η αναφορά στο σημείωμα του Αργύρη Ξάφη μέσα στο οποίο εξηγεί κάτω από τον τίτλο «Το θέμα του χρόνου και της αυτοκτονίας»: «Ο Αίας ξεκινά με τη λέξη “Πάντα”. Κανένα έργο του Σοφοκλή δεν το απασχολεί τόσο ο χρόνος. Στη διάρκειά του ο Χορός τραγουδά για τις θεραπευτικές και αποκαλυπτικές του ιδιότητες. Ομως ο κόσμος του ίδιου του Αίαντα είναι ένα ρέον σύμπαν στο οποίο το πέρασμα του χρόνου δεν έχει επουλωτικές ιδιότητες. Εδώ ένα πράγμα είναι βέβαιο, η αβεβαιότητα. Καμία εξαίρεση σε αυτόν τον νόμο».

Πρώτη εικόνα που έφτιαξε για την παράσταση ήταν η σορός του Αίαντα, σε ένα λευκό σκηνικό και την Τέκμησσα φορώντας ένα κοστούμι με γούνινη κουκούλα που παρέπεμπε σε Αννα Καρένινα (κοστούμια Ιωάννα Τσάμη), την οποία ερμήνευσε μοναδικά η Εύη Σαουλίδου, να θρηνεί για τον θάνατό του. Στην σκηνή εκεί όπου η Τέκμησσα θρηνούσε μαζί με τον Χορό κυριαρχούσε ένα μεγάλο θερμοκήπιο (σκηνικά Μαρία Πανουργιά). Ακολουθεί η είσοδος του Τεύκρου (Χρίστος Στυλιανού) ο οποίος θρηνεί αλλά και οργίζεται για την απόφαση του Αγαμέμνονα (Νίκου Χατζόπουλου) και του Μενέλαου (Γιάννη Νταλιάνη) να μην ταφεί ο νεκρός αδελφός του. Η σφοδρότητα της σύγκρουσής του με την ανάλγητη και αλαζονική εξουσία καταγράφηκε μέσα από τη μεγάλη ένταση της φωνής και για κάποιους – όχι άδικα – εξαντλήθηκε εκεί. Η υπερβολή επικράτησε και σε άλλα σημεία της παράστασης όπως για παράδειγμα τα αλλόκοτα κοστούμια και τα αξεσουάρ. Στην περίπτωση δε του Χορού, μπορούν να χαρακτηριστούν και ατυχή τα ανοιχτόχρωμα κοστούμια, τα οποία τον έκαναν να χάνεται μέσα στο λευκό – σαν από μεγάλες πέτρες – φτιαγμένο πάτωμα.

Αλαλούμ. Ο Τεύκρος τα βάζει και με την Αθηνά την οποία ερμήνευσε η καλή ηθοποιός Δέσποινα Κούρτη. Σε όλο το πρώτο μέρος μάλιστα είναι στη σκηνή ως ξωτικό μακριά από κάθε θεϊκή υπόσταση. Ανεβαίνει στην πλάτη του Τεύκρου, κάνει high five με τον Οδυσσέα τον οποίο απέδωσε υπέροχα ο Δημήτρης Ημελλος, ανακατεύονται όλοι με τον Χορό και παραδίδονται σε ένα κινησιολογικό και χωρίς νόημα αλαλούμ. Εκείνη τη στιγμή απ’ έξω φτάνουν ήχοι μουσικής (σύνθεση μουσικής Κορνήλιος Σελαμσής). Ηταν μια ωραία ιδέα που έρχεται να προστεθεί και στα υπόλοιπα ευρήματα της παράστασης. Οπως εκείνη η εντυπωσιακή βουτιά του Αίαντα πάνω στο πλαστικό που κάλυπτε το θερμοκήπιο μέσα στο οποίο υπήρχαν οι υπόλοιποι ήρωες.

Οι στοχασμοί και οι κριτικές πάνω σε αυτό το πρώτο εγχείρημα του Αργύρη Ξάφη στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου είναι πολλές και αντικρουόμενες. Και ίσως μέχρι να τυπωθούν τούτες οι γραμμές να έχουν εκφραστεί άλλες τόσες. Ως εκ τούτου εκείνο που ίσως πρέπει να αναζητηθεί, είναι αν ο ίδιος ο σκηνοθέτης πήρε απαντήσεις στα ερωτήματα που έθεσε. Αν τον κόσμο που έπλασε για τον ωραίο σοφόκλειο ήρωα κατάφερε τελικά να τον δημιουργήσει, να του δώσει σάρκα και οστά.