Οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας: Ελλάδα – Αλβανία και Διεθνές Δικαστήριο

Η Ελλάδα, λίγους μήνες μετά την οριοθέτηση θαλασσίων ζωών με την Ιταλία και την Αίγυπτο το 2020, προχώρησε σε μια καταρχήν συμφωνία με την Αλβανία για τη διευθέτηση της εκκρεμότητας για την οριοθέτηση της μεταξύ τους υφαλοκρηπίδας.

Οι δύο χώρες έχουν συμφωνήσει καταρχήν να παραπεμφθεί η οριοθέτηση αυτή με συνυποσχετικό στη διεθνή Δικαιοσύνη. Στις κοινές δηλώσεις της πολιτικής ηγεσίας είχε τονιστεί ότι θα προηγηθεί διαπραγμάτευση για οριοθέτηση με συμφωνία και σε περίπτωση που δεν ευδοκιμήσει να δρομολογηθεί η δικαστική διευθέτηση. Οι δηλώσεις καθιστούσαν σαφές ότι στόχος ήταν η οριοθέτηση από το Δικαστήριο, αφού πρώτα διερευνηθεί η δυνατότητα συμφωνίας με διαπραγμάτευση.

Ως πρώτη εκτίμηση, η πρόταση αυτή κινείται στη λογική των άρθρων 74 (ΑΟΖ) και 83 (υφαλοκρηπίδα) της Σύμβασης Δικαίου Θάλασσας (1982). Στα άρθρα αυτά προβλέπεται ότι η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας κατοχυρώνεται με συμφωνία, ειδάλλως συνιστάται προσφυγή στη διεθνή Δικαιοσύνη.

Το δίλημμα είναι υπαρκτό. Διαπραγμάτευση για συμφωνία ή απευθείας προσφυγή στη διεθνή Δικαιοσύνη; Είναι σαφές ότι με τη διαπραγμάτευση τα μέρη μπορούν να επιτύχουν αμοιβαία οφέλη. Διαφορετικά, εάν δεν συμφωνήσουν ίσως χαθεί η ευκαιρία, εκτός εάν προβλέπεται διέξοδος δικαστικής επίλυσης. Ολα αυτά γιατί η διαπραγμάτευση είναι δημιουργία, επικοινωνία, ευελιξία, επινοητικότητα εναλλακτικών επιλογών. Αυτά είναι τα εργαλεία της τεχνικής διαπραγματεύσεων.

Στην περίπτωση της διαδικασίας ενώπιον Διεθνούς Δικαστηρίου επικρατεί μόνο νομική μέθοδος, όπως ερμηνεία της σύμβασης και εφαρμογή του νομολογιακού κεκτημένου. Η δικαστική διευθέτηση έχει ως νομιμοποιητική βάση αρχές και κανόνες του διεθνούς δικαίου και έχει κατάληξη, την οριστική και δεσμευτική απόφαση, αλλά κατά κανόνα δεν είναι win-win.

Προφανώς αιωρείται το ερώτημα πώς φτάσαμε εδώ, αφού συμφωνία οριοθέτησης είχε υπογραφεί το 2009. Η ιστορία έχει ως εξής: Η Αλβανία ανακάλεσε την υπογραφή της συμφωνίας αυτής δηλώνοντας ότι δεν προτίθεται να την επικυρώσει, άρα να μην ισχύσει. Και αυτό είναι κυριαρχική ευχέρεια κάθε κράτους να επικυρώσει ή όχι συμφωνία που υπέγραψε.

Είχε προηγηθεί γνωμοδότηση που ζήτησε από το Συνταγματικό Δικαστήριο ο νυν πρωθυπουργός ως αξιωματική αντιπολίτευση το 2009, στο ερώτημα εάν η συμφωνία αυτή παραβιάζει το συνταγματικό και το διεθνές δίκαιο. Το εν λόγω δικαστήριο διαπίστωσε παραβάσεις ως προς την πληρεξουσιότητα και ως προς την εφαρμογή των αρχών ευθυδικίας στη χάραξη οριοθετικής γραμμής. Η συμφωνία οριοθέτησης του 2009 που έγινε με τη μέθοδο της μέσης γραμμής επικρίθηκε λόγω της δυσαναλογίας των αντικείμενων ακτών της Αλβανίας από τη μια πλευρά και των Οθωνών και Ερεικούσσας από την άλλη. Για το δικαστήριο αυτό τα νησιά δικαιούνταν μειωμένης επήρειας, και άρα μόνο ευθύδικη οριοθέτηση ήταν η προσήκουσα.

Η τότε κυβέρνηση Μπερίσα αποδεχόμενη τη γνωμοδότηση ανακάλεσε την υπογραφή. Η ιστορία ίσως εξελισσόταν διαφορετικά εάν η επικύρωση της συμφωνίας είχε επισπευσθεί από ελληνικής πλευράς, αντί να αιωρείτο. Σημειολογικά θα επηρέαζε την Αλβανία να πράξει αναλόγως για την άμεση αξιοποίηση της συμφωνίας.

Το γεγονός επίσης ότι η Ελλάδα δεν είχε επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη στα 12 μίλια επέτρεψε στη γείτονα με τη γνωμοδότηση να εγείρει ζήτημα μείωσης της επήρειας Οθωνών και Ερεικούσσας κατ’ εφαρμογή ευθυδικίας. Προηγούμενη επέκταση αιγιαλίτιδας ζώνης αφενός θα είχε μειώσει στο ένα τρίτο την περιοχή προς οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας. Αφετέρου, το υπόλοιπο της έκτασης θα αποτελούσε ήδη αιγιαλίτιδα ζώνη της Ελλάδας και δεν θα υπολογιζόταν σε οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας.

Στην παρούσα φάση της η συμφωνία του 2009, μια γραμμή οριοθέτησης για όλες τις θαλάσσιες ζώνες, μπορεί να απέδωσε πλήρη επήρεια στα Διαπόντια Νησιά, πλην όμως η αλβανική πλευρά έχει θέσει προς διάλογο εξαρχής οριοθέτηση. Διαμορφώνεται μια πραγματικότητα στην οποία πρέπει να κινηθούμε, εκτός εάν η διευρυμένη αιγιαλίτιδα ζώνη μάς ικανοποιεί, εφόσον λείπουν διαφωνίες στη μη οριοθετημένη περιοχή. Στον εσωτερικό συσχετισμό ο Ράμα πέτυχε ματαίωση της συμφωνίας του Μπερίσα. Ομως αυτοπαγιδεύθηκε και πλέον αποζητά διέξοδο και λύση στη διεθνή Δικαιοσύνη. Πώς θα μπορούσε η Ελλάδα να κινηθεί επ’ αυτού, με δεδομένο ότι η διευθέτηση διαφορών οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας συνιστά υψηλή στρατηγική σταθερά από το 1975;

Κατόπιν όλων αυτών η εκκρεμότητα που υπάρχει θα επιλυθεί στο Διεθνές Δικαστήριο, το οποίο θα ιχνηλατήσει στη νομολογία που έχει αναπτύξει σχετικά με την ευθύδικη οριοθέτηση. Αυτή η μέθοδος συνήθως αποδίδει μειωμένη επήρεια σε νησιά τα οποία επηρεάζουν τη χάραξη οριοθετικής γραμμής κατ’ εφαρμογή της ευθυδικίας. Υπό αυτή τη λογική οι Οθωνοί ίσως δεχθούν λελογισμένη μείωση της επήρειας λόγω της θέσης τους στην περιοχή ώστε να μην αποβεί εις βάρος της προβολής των αλβανικών ακτών. Το δεδομένο όμως της διευρυμένης αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 μίλια ίσως οδηγήσει σε μικρότερη μείωση επήρειας των Οθωνών.

Είναι γνωστό ότι η προσφυγή απαιτεί σύναψη συνυποσχετικού. Πρόκειται για συμφωνία με αίτημα προς το Δικαστήριο να επιλύσει τη διαφορά και να οριοθετήσει την περιοχή σύμφωνα με τη νομολογία του. Οι απόψεις διίστανται ως προς το θέμα εάν η συμφωνία παραπομπής απαιτεί επικύρωση. Ομως και μόνο για πολιτικούς λόγους ενδείκνυται κοινοβουλευτική έγκριση.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές», στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς