«Μια κουλτούρα που τείνει να εξαφανιστεί»

Στο προοίμιο του βιβλίου «Oι Ρωμιοί στην τουρκική παιδεία από το 1950 μέχρι σήμερα», ο γνωστός ιστορικός Edhem Eldem αναφέρει: «Το έργο της Ειρήνης Δημητριάδη αφήνει μια πικρία στον αναγνώστη. Βλέπουμε τη συρρίκνωση μιας κάποτε ανθίζουσας κοινότητας, με μεγάλη συμβολή σε κάθε τομέα, από την εκπαίδευση, στην επιστήμη και τον πολιτισμό. Χαιρόμαστε βέβαια ότι έχουν μείνει ζωντανά δείγματα μέχρι σήμερα αλλά αυτό δεν είναι αρκετό για να ξεχάσουμε τη μεγάλη κοινωνική μας απώλεια. Για τον λόγο αυτό θα πρέπει να κρίνουμε τα άτομα που παρουσιάζει η Δημητριάδη όχι μόνο με τη συμβολή τους αλλά και ως τελευταίους εκπροσώπους μιας κουλτούρας που τείνει να εξαφανιστεί».

Η Ειρήνη Δημητριάδη από την άλλη πλευρά στα προλεγόμενά της μοιράζεται με τον αναγνώστη της την αιτία που την έσπρωξε να γράψει αυτό το βιβλίο ως εξής: «Κάποια στιγμή που αισθάνθηκα κάπως κουρασμένη από τα ακαδημαϊκά μου καθήκοντα, αποφάσισα να γράψω ένα βιβλίο. Θέλησα να βάλω και εγώ ένα λιθαράκι στο ιστορικό της Ρωμιοσύνης. Ηταν μια βαθιά υποχρέωση που αισθανόμουν προς την κοινότητα στην οποία ανήκα, αν και ήμουν πλήρως ενταγμένη στην ευρύτερη κοινωνία της Πόλης. Η απόφασή μου αυτή συνέπεσε με τη διαδικασία πολιτικής φιλελευθεροποίησης της Τουρκίας στις αρχές του νέου αιώνα. Είχε αρχίσει τότε να απλώνεται στην κοινωνία μια ρητορική νοσταλγίας για τα “παλιά ωραία χρόνια που ζούσαμε όλοι μαζί σαν αδέρφια”, για “τον μπακάλη τον Αλέκο και τον ταβερνιάρη μας τον Κώστα που ομόρφαιναν τη ζωή μας”. Η εντύπωση που προκαλούσε σε μένα αυτή η ρητορική ήταν ότι οι Ελληνες θεωρούνταν μάλλον διακοσμητικά στοιχεία της κοινωνίας, παρά πολίτες με ίσα δικαιώματα και ανάλογη προσφορά. Η διαπίστωση αυτή ήταν και η βασική αιτία της απόφασής μου να συνθέσω αυτό το έργο».

ΤΑ 85 ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ. Το βιβλίο περιλαμβάνει τα βιογραφικά 85 ξεχωριστών Ρωμιών που υπηρέτησαν την παιδεία (σε τουρκικά ή ξενόγλωσσα ιδρύματα και όχι σε ελληνικά) τα τελευταία 70 χρόνια, ως καθηγητές πανεπιστημίου, δάσκαλοι, λογιστές, γραμματείς, σχολικοί ιατροί κ.λπ., αφήνοντας το στίγμα τους στους μαθητές και συναδέλφους τους, ως «πρωτοπόροι» και «πρότυπα».

Είναι και η ιστορία όσων κατάφεραν να ακολουθήσουν τα ιδανικά τους παρά τις δυσκολίες και τα εμπόδια. Τα κείμενα προέκυψαν από εμπεριστατωμένη αρχειακή έρευνα και από συνεντεύξεις με τους ίδιους τους βιογραφούμενους και με πρόσωπα του περιβάλλοντός τους.

Το βιβλίο πέρα από συλλογική βιογραφία είναι και μια έμμεση έρευνα για τον τρόπο ζωής και τα έθιμα της ρωμαίικης κοινότητας, όπως και για το πώς αντιμετώπισαν ή και ξεπέρασαν τις επώδυνες περιπέτειές τους. Το κάθε πρόσωπο που παρουσιάζει η Δημητριάδη αφηγείται τις εμπειρίες που είχε το ίδιο ή η οικογένειά του, οπότε ο αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να αποκτήσει μια εικόνα για τα γνωστά τραυματικά επεισόδια που έζησε η Ρωμιοσύνη. Το θεματικό ευρετήριο βοηθά πολύ σε αυτό. Μαθαίνουμε επίσης για την οικογενειακή σύνθεση του Κωνσταντινουπολίτη Ρωμιού, η οποία είναι ένα μείγμα από Καππαδόκες, Χιώτες και μετανάστες από άλλα ελληνικά νησιά, Αρβανίτες κ.λπ. Επίσης έχουμε αφηγήσεις για τις ονομαστικές γιορτές, τα αποκριάτικα γλέντια στα σπίτια ή στους συνδέσμους, ήθη και έθιμα που με μεγάλο μεράκι οι Ρωμιοί της Πόλης κράτησαν μέχρι σήμερα.