Πόσο «κοινό» είναι το «κοινό περί δικαίου αίσθημα»;

Ας μιλήσουμε λοιπόν γι’ αυτό το «κοινό περί δικαίου» αίσθημα που απασχολεί, τις τελευταίες μέρες, την επικαιρότητα για να δούμε όχι μόνο τη σχέση του με τη λειτουργία της Δικαιοσύνης και τον νομικό πολιτισμό αλλά και με αυτό καθαυτό το δίκαιο. Οσο κι αν έψαξα, δεν βρήκα κάποιον επίσημο, «επιστημονικό» ας πούμε ορισμό. Είναι λοιπόν κάτι μάλλον αόριστο, όσο αόριστος είναι και ο όρος. Τι σημαίνει «κοινό»; Θα μπορούσε, θεωρητικά, να ερμηνευτεί ως αυτό που ορίζεται από την πλειοψηφία, ωστόσο δεν είναι κάτι που προκύπτει από κάποιο δημοψήφισμα. Δηλαδή, σε ακτιβισμούς που γίνονται εν ονόματι αυτού του αισθήματος, συσπειρώνονται όσοι το υποστηρίζουν. Αυτοί που διαφωνούν, σιωπούν. Το ότι σιωπούν όμως δεν σημαίνει ότι είναι λιγότεροι. Μήπως θα ήταν πιο σωστό αν το λέγαμε «ένα περί δικαίου αίσθημα που φωνάζει δυνατά»; Αλλά έστω κι έτσι, ας πούμε ότι συμπίπτει με τη γνώμη ενός σημαντικού ποσοστού των πολιτών. Είναι όμως πραγματικά «κοινό» ακόμη και γι’ αυτούς;

Αναλογίζομαι την περίοδο του 2012 – 2015 τότε που το «κοινό περί δικαίου» αίσθημα είχε ξαμοληθεί στους δρόμους και ζητούσε κρεμάλες για τους «προδότες», έπαιρνε σβάρνα παντός είδους συναθροίσεις και έριχνε γιαούρτια στους «ενόχους», καταριόταν τη Μέρκελ. Εχω την εντύπωση ότι όσοι συντάσσονταν με όλα αυτά, δεν το έκαναν με κίνητρο την «κοινότητα». Ο κοινωνικός αυτοματισμός εκείνης της εποχής υποδαυλιζόταν από το προσωπικό μένος – και τροφοδοτούνταν από αυτό. Με δυο λόγια, την «επιτυχία» του αντιμνημονιακού μετώπου εξασφάλισε και η αίσθηση που καλλιεργήθηκε, για παράδειγμα, στον ταξιτζή της Θεσσαλονίκης ότι, δηλαδή, η Μέρκελ και ο Σόιμπλε έπαιρναν αποφάσεις εναντίον της Ελλάδας για να πλήξουν εκείνον προσωπικά. Σε έναν ιδιότυπο και παροξυσμικό ναρκισσισμό λοιπόν εδράζεται το «κοινό περί δικαίου αίσθημα». «Αλλά» θα μπορούσε να πει κάποιος «αυτή ακριβώς δεν είναι και η έννοια της αλληλεγγύης; Να σε αφορά προσωπικά το γενικό κακό;». Λάθος. Η έννοια της αλληλεγγύης είναι η υπεράσπιση των θυμάτων, όχι οι κατάρες στους θύτες.

Πάμε τώρα και στο «δίκαιο». Θα πρέπει όμως πρώτα να συμφωνήσουμε στο τι θεωρούμε δίκαιο. Αυτό που προκύπτει από τους νόμους ή αυτό που ορίζεται από την ηθική; Δίκαιο ή σωστό θα πρέπει να το λέμε; Και επειδή το κοινό περί δικαίου αίσθημα συντονίζεται περισσότερο με το δεύτερο ποιος ορίζει το σωστό; Διότι οι μονοδιάστατες θεωρήσεις του «σωστού» και του «λάθους» με τη λογική του άσπρου – μαύρου υπαγορεύονται μόνο από δογματισμούς. Και οι δογματισμοί δεν φημίζονται για το ότι προάγουν την ελευθερία της σκέψης.

Ούτε τόσο «κοινό» ούτε τόσο «περί δικαίου» μου φαίνεται αυτό το περίφημο αίσθημα. Και κάποιες φορές μοιάζει περισσότερο σαν ένας ισλαμικής έμπνευσης φετφάς που κραυγάζει «αν δεν συνταχθείς με την άποψή μου, φίδι κακό που σ’ έφαγε».

Μέρες του 2015

Τη μόνη φορά, στη δική μας πρόσφατη Ιστορία, που το «κοινό περί δικαίου αίσθημα» επικυρώθηκε από ένα δημοψήφισμα ήταν τον Ιούλιο του 2015. Ο τρόπος μάλιστα με τον οποίον είχε τεθεί στο ψηφοδέλτιο το ερώτημα, με ένα αόριστο και γενικό «πρέπει να γίνει αποδεκτό…;» να προτάσσεται μίας μάλλον ακαταλαβίστικης για τον μέσο πολίτη διατύπωσης, επιζητούσε απαντήσεις από το θυμικό παρά τη λογική. Και το «κοινό περί δικαίου» αίσθημα κυρίως το θυμικό αναμοχλεύει.

Τέλος πάντων, τότε μια πλειοψηφία που ξεπέρασε το 61% αποφάσισε ποιο ήταν το δίκαιο. Και σε λίγες μέρες, οι ίδιοι – την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ εννοώ – που υπέβαλαν στους πολίτες ποιο είναι το δίκαιο αποφάσισαν ότι αυτό δεν είναι και το σωστό. Και έτσι προέκυψε εκείνη η εμβληματική κωλοτούμπα.

Το κοινό περί δικαίου αίσθημα βεβαίως και υπάρχει, βεβαίως και πρέπει να λαμβάνεται υπόψη. Αυτό που δεν πρέπει είναι να εργαλειοποιείται, να γίνεται «όχημα» μίσους και παραφροσύνης. Γιατί τότε αρχίζει και ολισθαίνει, για να μην πω κατρακυλά, στον φασισμό.