Αυτοκρατορία του μικρότερου κακού

«Στενοχωριέμαι, όταν ακούω μερικούς να λένε ότι θεωρούν το ποδόσφαιρο “ζήτημα ζωής και θανάτου”. Στην πραγματικότητα, το ποδόσφαιρο είναι ακόμα πιο σημαντικό!» – Μπιλ Σάνκλι

Στη συλλογική μνήμη το ποδόσφαιρο είναι το άθλημα που μυθοποίησε τους φορείς του μ’ έναν ανεπανάληπτο οίστρο, το άθλημα που κυριολεκτικά έκλεψε την καρδιά του πλανήτη, ακολουθώντας το πεπρωμένο του. Κι όπως όλα τα κορυφαία δρώμενα στον πλανήτη γεννά τους οπαδούς του, τους εργάτες του, τους κυβερνήτες του, τους μύθους του, τους φιλοσόφους του…. όπως, βεβαίως – βεβαίως, τους πολέμιους, τους αρνητές, τους απαξιώνοντες αυτό. Κι, όμως, είναι μοναδικό.

Κι εγώ σήμερα θα ασχοληθώ με τους φιλοσόφους του, με τους μεγάλους δασκάλους του, με τις σχολές τους. Οπως ο Πλάτων δρομολόγησε τους ιδεαλιστές, ο Αριστοτέλης τους ορθολογιστές, ο Ζήνων τους διαλεκτικούς, ο Διογένης τους κυνικούς, το ίδιο και στο ποδόσφαιρο, γεννήθηκαν σχολές ιδεαλισμού (ρομαντισμού) το αγγλικό WM, σχολές τακτικισμού (ρωσική σχολή), σχολές σκοπιμοτήτων (ιταλική με το κατενάτσιο), σχολές θεαματικές (η βραζιλιάνικη), σχολές στην υπηρεσία του αποτελέσματος, σχολές ολοκληρωτικές…

Η πρώτη μεγάλη ομάδα στην ιστορία του ποδοσφαίρου που εφάρμοσε αλλά και διατύπωσε θεωρητικά το «ολοκληρωτικό ποδόσφαιρο» – δηλαδή, που εκμεταλλεύεται το σύνολο των δημιουργικών δυνατοτήτων που προσφέρουν οι κανόνες του παιχνιδιού – ήταν η εθνική ομάδα της Αυστρίας κατά τη δεκαετία του ’30 – η πρώτη ομάδα που πέρασε στην ιστορία του αθλήματος ως Wunderteam (Ομάδα θαύμα). Μέχρι την εποχή εκείνη σημείο αναφοράς παρέμενε το ποδόσφαιρο των βρετανικών ομάδων. Επρόκειτο για ένα πολύ απλό, πειθαρχημένο ποδόσφαιρο, σαφέστατα επιθετικό, σύμβολο του οποίου ήταν το λεγόμενο σύστημα «WM» που επινόησε κατά τα μέσα της δεκαετίας του ’20 ο προπονητής της Αρσεναλ, Χέρμπερτ Τσάπμαν. Ταυτοχρόνως όμως διατηρούσε ένα βασικό στοιχείο της παλιάς αριστοκρατικής παράδοσης (ή, ακριβέστερα, του κατακτητικού πνεύματος που τόσο εύγλωττα εξέφρασε στη λογοτεχνία ο Ράντγιαρντ Κίπλινγκ): την υπέρμετρη λατρεία της «αρρενωπότητας» και, συνεπώς, την ιδέα πως βασικό χάρισμα του καλού παίκτη είναι η ικανότητά του να κυριαρχεί στις μονομαχίες μέσω της δύναμής του. Hταν, μεταξύ άλλων, μια από τις θεμελιώδεις αρχές εκείνου του θεαματικού, αλλά και καταστροφικού για τις ομάδες της ηπειρωτικής Ευρώπης, kick and rush (κλώτσα και όρμα), παιχνίδι δηλαδή που βασίζεται στις μακρινές μπαλιές και τις σέντρες προς τους επιθετικούς και συνιστά την πεμπτουσία της αγγλικής σχολής ποδοσφαίρου. Το κύριο στοιχείο του δεν είναι η κατοχή της μπάλας αλλά η ύπαρξη δυνατών, σωματικά, επιθετικών, ικανών να εκμεταλλεύονται τις μακρινές μπαλιές. Το στυλ αυτό έχει πλέον αρχίσει να χάνεται, λόγω της εισροής πλήθους ξένων παικτών και κυρίως προπονητών στην Premier League.

Απεναντίας, οι παίκτες της Εθνικής Αυστρίας – με πρώτο και καλύτερο το μεγαλύτερο αστέρι της, τον απίστευτο Ματίας Ζίντελαρ – ήταν καθαροί τεχνίτες και αρτίστες της μπάλας, παίζοντας ένα ποδόσφαιρο βασισμένο στο εντυπωσιακό πάσινγκ γκέιμ που κέρδισε γρήγορα τον θαυμασμό του λαϊκού κοινού των ευρωπαϊκών γηπέδων και το οποίο χλεύαζαν οι αμετανόητοι οπαδοί της αγγλικής σχολής ως ποδόσφαιρο για «μπαλαρίνες» και «χάρτινους» παίκτες. Αξιοσημείωτο ότι «ο Χάρτινος» (Der Pαpierene στα γερμανικά) ήταν ένα από τα προσωνύμια του Ζίντελαρ, που του κόλλησαν επειδή ήταν λεπτός κι ελάχιστα μυώδης. Το άλλο γνωστό του παρατσούκλι ήταν «Μότσαρτ του ποδοσφαίρου».

Δυστυχώς, η προσάρτηση της Αυστρίας στη ναζιστική Γερμανία και, στη συνέχεια, ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος τερμάτισαν με τραγικό τρόπο τη φαντεζί δημιουργία της Wunderteam κι αυτό που οι αθλητικογράφοι της εποχής αποκαλούσαν «σχολή της Βιέννης». Η πραγματική επανάσταση που γέννησε το σύγχρονο ποδόσφαιρο έλαβε χώρα ουσιαστικά κατά την επαύριον του Β’ Π.Π. Την ανέλυσε θεωρητικά το 1955 στο βιβλίο του Soccer Revolution ο Βίλι Μάισλ (Meisl) – βιεννέζος αθλητικογράφος και θεωρητικός του ποδοσφαίρου, ερασιτέχνης τερματοφύλακας, προπονητής της σουηδικής Χάμαρμπι ΙΦ – από το 1923 ως το 1925 – και αδελφός του θρυλικού προπονητή της Wunderteam, Hugo Meisl – και στη συνέχεια την ενσάρκωσε μ’ εμβληματικό τρόπο, σε αγωνιστικό επίπεδο, η Εθνική Ουγγαρίας του Γκούσταβ Σέμπες.

Ο Σέμπες υπήρξε ο πρώτος προπονητής διεθνούς φήμης που ανέλυσε ρητά τις αρχές αυτού που συνήθιζε ν’ αποκαλεί «σοσιαλιστικό ποδόσφαιρο». Κατά τις δεκαετίες του ’50 και του ’60 ο δημιουργικός οίστρος κι οι ατελείωτοι συνδυασμοί αυτού του τρόπου παιχνιδιού θα σηματοδοτούσαν – κατά τους γνώστες του αθλήματος – τη χρυσή εποχή του παγκόσμιου ποδοσφαίρου. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο που εκείνη η φανταστική Εθνική Ουγγαρίας ήταν η πρώτη ομάδα που νίκησε την Αγγλία, με σκορ 6-3 (το 1953, μέσα στον ναό του αγγλικού ποδοσφαίρου, το Γουέμπλεϊ), και διατηρεί μέχρι σήμερα το ρεκόρ με τα περισσότερα γκολ σε τελική φάση Παγκοσμίου Κυπέλλου. Μετά την ήττα της Ουγγρικής Επανάστασης του 1956, τούτη η – για πολλούς – «καλύτερη ομάδα όλων των εποχών» διαλύθηκε, καθώς πολλά μέλη της αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα για να γλιτώσουν από τη σταλινική καταστολή.

Ωστόσο η συστηματική ανάπτυξη των βασικών αρχών της ποδοσφαιρικής της φιλοσοφίας – το περίφημο 4-2-4 και ο διαρκής «στρόβιλος» (το whirl) του Βίλι Μάισλ – θα επέτρεπαν στη Βραζιλία του Πελέ και του Γκαρίντσα να κυριαρχήσει πλήρως στο ποδόσφαιρο της δεκαετίας του ’60. Το ίδιο ισχύει και σε συλλογικό επίπεδο, με την ένδοξη εποποιία όλων εκείνων των ομάδων που μπόρεσαν να τελειοποιήσουν με δημιουργικό τρόπο το πνεύμα του σοσιαλιστικού ποδοσφαίρου του Σέμπες και των καλλιτεχνών παικτών του, σαν τον «καλπάζοντα Συνταγματάρχη» Φέρεντς Πούσκας και τον «Χρυσοκέφαλο» Σάντορ Kότσις: από τη μεγάλη Ρεμς των Ρεϊμόν Κοπά και Ζιστ Φοντέν (Juste Fontaine) μέχρι τον Αγιαξ του Κρόιφ και τη σημερινή Μπαρτσελόνα, περνώντας από την Ντιναμό Κιέβου του Ολεγκ Μπλαχίν και τη Μίλαν του Αρίγκο Σάκι. Ας σημειώσουμε, παρεμπιπτόντως, ότι τον όρο «σοσιαλιστικό ποδόσφαιρο» τον υιοθέτησε στη συνέχεια και ο Μπιλ Σάνκλι, ο θρυλικός σκωτσέζος προπονητής της Λίβερπουλ κατά την περίοδο 1959-1971.