Η υπόθεση της Πάτρας και οι πραγματογνώμονες

Η άρνηση του κατηγορητηρίου από τη μητέρα των τριών κοριτσιών στη γνωστή υπόθεση της Πάτρας αυξάνει υπέρμετρα τη σημασία των εκθέσεων πραγματογνωμοσύνης. Ενδεχόμενη καταδικαστική απόφαση θα πρέπει να στηριχθεί σε μεγάλο βαθμό στις εκθέσεις πραγματογνωμοσύνης και τη δικανική αξιολόγηση αυτών.

Σύμφωνα με αποσπάσματα της ιατροδικαστικής έκθεσης που φέρεται να έχει διαρρεύσει, οι δύο πραγματογνώμονες (κκ. Καλογρηάς και Καρακούκης) καταλήγουν μ.ά. στο ότι α) «η παθολογική αιτία θανάτου και στις δύο περιπτώσεις αποκλείστηκε», β) «ο συνδυαστικός αποκλεισμός παθολογικών αιτιών θανάτου οδηγεί […] στον βίαιο μηχανισμό θανάτου». γ) σε ό,τι αφορά τη Μαλένα Δασκαλάκη, οι εκδορές είναι «συμβατές με τη δράση ονύχων γυμνών χειρών». Περαιτέρω, τα ως άνω δεδομένα θεωρήθηκαν από τους ιατροδικαστές αρκετά για να καταλήξουν, δ) «με επιστημονική ασφάλεια και για τις δύο περιπτώσεις […] στην κατάδειξη του ασφυκτικού μηχανισμού δι’ αποφράξεων των έξω στομίων των αεροφόρων οδών ως αιτίας θανάτου αυτών» και ε) στον «διά της εγκληματικής ενέργειας μηχανισμό θανάτου/ανθρωποκτονία» (εξάρσεις μόνο εδώ).

Η ως άνω έκθεση πραγματογνωμοσύνης φαίνεται αφενός να έχει τη συνήθη μορφή για την ελληνική δικαστηριακή πρακτική, διαπράττει αφετέρου δομικά και μεθοδολογικά σφάλματα που αναιρούν όχι μόνον τον επιστημονικό της χαρακτήρα αλλά και την αποδεικτική της εγκυρότητα.

Σύμφωνα με τον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, ο πραγματογνώμονας αποτελεί ένα απλό αποδεικτικό μέσο και ο ρόλος του είναι καθαρά βοηθητικός σε σχέση με το διαγνωστικό καθήκον του δικαστή της ουσίας που έχει την αποκλειστική αρμοδιότητα αξιολόγησης του αποδεικτικού υλικού. Με βάση θεμελιώδεις δικονομικές αρχές (βλ. Κώτσογλου, «Η χρήση DNA στην ποινική απόδειξη», Νομική Βιβλιοθήκη 2021) αλλά και κατευθυντήριες γραμμές των επιστημονικών φορέων ανακριτικών εργαστηρίων (ENFSI, Guideline for Evaluative Reporting in Forensic Science, 2015), οι εκθέσεις πραγματογνωμοσύνης θα πρέπει να εκφράζουν την πιθανότητα των ευρημάτων με δεδομένο κάθε φορά τις προτάσεις των διαδίκων (υπεράσπιση και πολιτική αγωγή) και όχι την πιθανότητα των προτάσεων των διαδίκων με δεδομένο τα ευρήματα. Ο ιατροδικαστής θα πρέπει δηλαδή να λαμβάνει ως δεδομένο κάθε φορά ένα ζεύγος αντίθετων προτάσεων, συνήθως: του κατηγορητηρίου και της υπερασπιστικής γραμμής, και να εκφράζει την πιθανότητα του ευρήματος, π.χ. εκδορές υπό συγκεκριμένη γωνία κτλ. Η πραγματογνωμοσύνη θα πρέπει π.χ. να εκφράζει πόσο πιθανό είναι ένα εύρημα με δεδομένη τη βίαιη επενέργεια (υπόθεση ενοχής) και πόσο πιθανό είναι το ίδιο εύρημα με δεδομένο τον φυσικό θάνατο (υπόθεση αθωότητας). Ο λόγος των ως άνω πιθανοτήτων (likelihood ratio) θα εκφράσει την εξηγητική ισχύ του αποδεικτικού υλικού.

Οπως καθίσταται σαφές στις σχετικές Οδηγίες, αν δεν συμβεί αυτό η αποδεικτική αξία των ευρημάτων δεν θα μπορεί να εκτιμηθεί. Με άλλα λόγια, επιστημονικά πορίσματα μπορούν να εκφραστούν μόνο μέσω πιθανοτήτων ενώ οποιαδήποτε αναφορά σε κατηγορικά συμπεράσματα, π.χ. ότι η εκδοχή Α ή Β μπορεί με βεβαιότητα να αποκλειστεί, οφείλει αυστηρά να αποφεύγεται.

Οι ως άνω πραγματογνώμονες όχι απλά εκφέρουν άποψη για ζητήματα αποκλειστική αρμοδιότητας των δικαστών της ουσίας, αλλά δεν εκφράζουν τα ευρήματά τους με ποσοτικοποιημένο τρόπο, δηλ. μέσω ενός λόγου πιθανοτήτων. Αντιθέτως, οι πραγματογνώμονες αναφέρονται σε δήθεν «επιστημονική ασφάλεια», δηλ. μια έκφραση που όχι απλώς έχει δεχθεί δριμεία κριτική στη διεθνή βιβλιογραφία και νομολογία των ποινικών δικαστηρίων, αλλά και στερείται μεθοδολογικού περιεχομένου.

Η διερεύνηση της αιτίας θανάτου τριών παιδιών απαιτεί δικονομική αρτιότητα και διερεύνηση των πραγματικών περιστατικών, η οποία ωστόσο να τελείται με μεθοδολογικά έγκυρο τρόπο. Η ελληνική κοινωνία, η οποία όπως φαίνεται δεν παρείχε επαρκή προστασία στα τρία άτυχα κορίτσια, οφείλει να εξασφαλίσει ότι οι συνθήκες θανάτου αυτών θα εξακριβωθούν με τον ενδεδειγμένο τρόπο.

Ο Κυριάκος Ν. Κώτσογλου είναι επίκουρος καθηγητής Νομικής, Northumbria University, Ηνωμένο Βασίλειο, νομικός σύμβουλος