Το ναυάγιο του Ιανού της μετανάστευσης

Καθώς πανηγυρίζαμε την επιτυχία της κοινωνικής ένταξης στη Λέσβο, ήλθε η καταδίκη στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου για το ναυάγιο επαναπροώθησης στο Φαρμακονήσι. Η πολιτική για το άσυλο και τη μετανάστευση ενώνει (ίσως και να χωρίζει) μια ατομική καταξίωση, στη μια πλευρά, και δύο παραβιάσεις του δικαιώματος στη ζωή (άρθρο 2) και μία της απαγόρευσης απάνθρωπης και εξευτελιστικής συμπεριφοράς (άρθρο 3) στην άλλη.

Τι γνωρίζουμε για τους μετανάστες και τους πρόσφυγες, όταν αυτοί δεν πνίγονται;

1 Οι νομπελίστες Εστερ Ντουφλό και Αμπχιτζίτ Μπανερτζί το βλέπουν ανάποδα: Οχι για ποιον λόγο μεταναστεύουν πολλοί (αφού ΔΕΝ μεταναστεύουν πολλοί), αλλά γιατί τόσο λίγοι. Θεωρούν βέβαιο πως η μετανάστευση προσφέρει οικονομικά και κοινωνικά οφέλη στους μετακινούμενους αλλά και σε όσους τους φιλοξενούν. Καταλήγουν ότι πέρα από όσους βρίσκονται «στο στόμα του καρχαρία» οι περισσότεροι προτιμούν το σπίτι και τον τόπο τους από περιπέτειες στον μεγάλο και αβέβαιο κόσμο.

2 Τα οφέλη της χώρας που φιλοξενεί όσους τελικά μεταναστεύσουν εμείς στην Ελλάδα τα γνωρίσαμε: η μετανάστευση προς Ελλάδα των δεκαετιών 1990 και 2000 πρόσφερε εκείνη την ώθηση ώστε να πιάσουμε τα απαιτητικά κριτήρια της ΟΝΕ.

3 Η βιβλιογραφία της Περιφερειακής Επιστήμης γύρω από τη διαφορετική ανθεκτικότητα χωρών και περιφερειών στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης δείχνει ότι οι περιοχές με μετανάστες τα κατάφεραν καλύτερα – τόσο από την άποψη της αντοχής στη θύελλα όσο και της ταχύτητας επαναφοράς στην ανάπτυξη.

4 Τα προσφυγόπουλα που σε 2-3 χρόνια μαθαίνουν τη γλώσσα και ανεβαίνουν δυναμικά τις εκπαιδευτικές βαθμίδες δεν είναι διεθνής πρωτοτυπία. Οι μετακινούμενοι πληθυσμοί φέρνουν υπόσχεση καλύτερης ζωής για τους ίδιους και για τις κοινωνίες που τους υποδέχονται. Η υπόσχεση, όμως, ολοκληρώνεται όπου οι κοινωνίες είναι ανοιχτές. Οι ανοιχτές κοινωνίες επινοούν τρόπους συνεργασίας, δημιουργούν νέες ευκαιρίες – και τελικά ευδοκιμούν πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά.

Λοιπόν, ποιον επαναπροωθούμε και γιατί; Μια κοινωνία που γηράσκει ταχύτατα και έχει ανάγκη από ανθρώπους με λαχτάρα επιτυχίας κάθισε στο σκαμνί του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για το ναυάγιο του 2014. Και στη συνέχεια, αντί να μάθουμε από την τραγωδία, τον πνιγμό οκτώ παιδιών και τριών μαμάδων, εμείς την κουκουλώσαμε συνοπτικά. Εκτοτε η πρακτική επαναλαμβάνεται συχνά καλυπτόμενη ως «πατριωτική στάση». Δεν υπάρχει καν η παρηγοριά ότι κουκουλώσαμε την «κακιά την ώρα». Οχι. Φαίνεται ότι την επαναλαμβάναμε στα μουλωχτά και όταν κάποιος μας έβλεπε, τότε την αναβαθμίζαμε σε πολιτική προστασίας των συνόρων.

Δεν διαλέγουμε την εποχή που ζούμε, ούτε καν τη χώρα που γεννιόμαστε. Μπορούμε όμως να διαλέξουμε τον τρόπο που θα ζήσουμε και το πώς θα επηρεάσουμε τους γύρω μας. Δεν διαλέγουμε συνειδητά αν θα αναμετρηθούμε με οικονομικές χρεοκοπίες, πολέμους, ενεργειακές κρίσεις, πανδημίες ή προσφυγικά κύματα. Μπορούμε όμως να διαλέξουμε στάσεις, γραμμές και πολιτικές με αξιοπρέπεια και ορίζοντα. Και οπωσδήποτε δεν επιτρέπεται, μέσα στον ορυμαγδό των αλλεπάλληλων προκλήσεων, εμείς να αποκρούουμε λύσεις που ωφελούν όλους και όλες (win-win) και να περιπίπτουμε σε ρόλο επίμονου αυτοκαταστροφικού κακομαθημένου παιδιού. Επειδή μπορούμε καλύτερα, ιδίως αν δεν απωθούμε ευκαιρίες.

Στα δύσκολα θέματα, δεν απαιτούνται στιγμιαίες χειρονομίες καλής διάθεσης και επίδειξης αλληλεγγύης. Απαιτείται μακροχρόνια στρατηγική με επίγνωση των οφελών και του κόστους. Απαιτείται αυτογνωσία, δέσμευση, εμπιστοσύνη και επιμονή. Δεν γίνεται με κουκουλώματα, ούτε ερήμην των αξιακών κανόνων και των θεσμών που τους εποπτεύουν.

Ως τώρα τις μάσκες τις χρησιμοποιούσαμε για να προστατέψουμε και να προστατευτούμε από τον ιό. Μια αναπάντεχη χρήση τους είναι για να προστατευτούμε από το είδωλό μας στον καθρέφτη που μας αντικρίζει.

Η Αντιγόνη Λυμπεράκη είναι καθηγήτρια Οικονομικών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.