Πίτερ Μπρουκ (1925 – 2022)

Είχα τη μεγάλη τύχη να συνομιλήσω με τον Πίτερ Μπρουκ, να δούμε μαζί στην Επίδαυρο τραγωδία, να διαπιστώσουμε πόσα θεατρικά τεκμήρια διασώζονται στις λαϊκές τελετές, στις ορθόδοξες λειτουργίες, στους κύκλιους βαλκανικούς και κυρίως ελληνικούς δημοτικούς χορούς. Εβραϊκής καταγωγής ο Μπρουκ τιμούσε τις ρίζες του, έστω και αν η Παλαιά Διαθήκη απαγορεύει τη μίμηση και το να ποιήσει κανείς ομοιώματα του παντός.

Παραστάσεις του Πίτερ Μπρουκ είχαν οι παλιότεροι να θαυμάσουν και στην Ελλάδα. Εκτός της ιστορικής «Μαχαμπχαράτα» στο Μικρό Θέατρο Πέτρας στα πλαίσια της «Αθήνας – Πολιτιστική Πρωτεύουσα 1985», η «Αττική Πολιτιστική Εταιρεία» έφερε ιστορικές παραστάσεις του θιάσου του Μπρουκ, με έδρα τη Γαλλία, του «Bouffes du Nord», σε κεντρικά θέατρα της Αθήνας την τελευταία 20ετία.

Σήμερα θα παραπέμψω στην κριτική μου της 23ης/9/1985, για την παράσταση της «Μαχαμπχαράτα», γιατί νομίζω πως είναι κωδικός ο τρόπος, μέσω ενός μεγάλου λαϊκού, επικού έργου των Ινδών να διερευνηθεί η πανάρχαια μιμητική τέχνη που δικαιώνει την αριστοτελική γνωμάτευση που ορίζει τον άνθρωπο ως «ζώον μιμητικόν».

«Το “Διεθνές Κέντρο Θεατρικής Δημιουργίας”, που ίδρυσε και διευθύνει εδώ και πολλά χρόνια στο Παρίσι ο Αγγλος σκηνοθέτης Πίτερ Μπρουκ, παρουσίασε στο Θέατρο ΠΕΤΡΑΣ, στην Πετρούπολη, την τελευταία του δημιουργία που η πρεμιέρα της έγινε μόλις φέτος στην Αβινιόν. Πρόκειται για μια εννιάωρη τριλογία που πηγάζει από το μεγάλο ινδικό έπος “Μαχαμπχαράτα” (γύρω στον 3ο αιώνα μ. Χ.). Και πρώτα μια πρώτη διαπίστωση: ο Μπρουκ, όταν δεν σκηνοθετεί μεγάλα έργα του παρελθόντος (Σαίξπηρ, Τσέχωφ, Μπιζέ – Μεριμέ τελευταία) καταφεύγει σε ιδιότυπα συμπιλήματα ή σε διασκευές. Στα πρώτα αποδεικνύει τη θεατρική του μαστοριά, στα δεύτερα αποπειράται σταδιακά να αρθρώσει ένα προσωπικό όραμα για τον κόσμο που απλώς βρίσκει καταφύγιο στη θεατρική φόρμα ή καλύτερα γίνεται θεατρικό συμβάν, επειδή ο δημιουργός του ξέρει καλύτερα από καθετί να χειρίζεται τις θεατρικές μηχανές. Δεν είναι πρώτη φορά που ο Μπρουκ γοητεύεται από τις γλώσσες και τους μύθους της Ανατολής ή της Αφρικής. Ξεκίνησε να ερευνά αυτόν τον χώρο με οδηγό τον Αρτώ και υλοποίησε για πρώτη φορά τα πειράματά του στο Σιράζ της Περσίας, όπου οργάνωσε ένα θέαμα βασισμένο πάνω σε μια τεχνητή γλώσσα, σύνθεση αρχαίας περσικής και αρχαίας ελληνικής. Και αναφέρω όλα αυτά για να τονίσω από τη μια το δραματουργικό αδιέξοδο του σημερινού ευρωπαϊκού θεάτρου και από την άλλη την ιδιόμορφη περίπτωση Μπρουκ, ενός μεγάλου μάστορα του θεάτρου που προχώρησε, πέρα από τον επαγγελματισμό, στον χώρο της επικοινωνίας μέσα από τη γλώσσα των συμβόλων και των ήχων ιδιαίτερα. Και βέβαια αυτή η γλώσσα ήταν πάντα μέσα στο δισάκι του θεατρικού μάστορα, το θέατρο είναι μια δοκιμασμένη και κοινόχρηστη γλώσσα επικοινωνίας. Ο Μπρουκ, όμως, θέλησε να προχωρήσει σε μια ανάλυση αυτών των κωδίκων, να αποκαλύψει τους μηχανισμούς με διπλό σκοπό, να αγγίξει την ουσία του επικοινωνιακού γεγονότος και να μελετήσει ταυτόχρονα προσφορότερους τρόπους αποτελεσματικότητας. Με τη “Μαχαμπχαράτα” νομίζω πως έφτασε στο τέλος αυτής της έως τώρα επώδυνης πορείας. Η τελευταία του αυτή δημιουργία είναι πλέον μια σύνθεση των πορισμάτων του και μαζί μια νέα κωδικοποίηση. Για τον γράφοντα η τριλογία που, διασκευάζοντας το τερατώδες έπος των Ινδών, παρέδωσε στον Μπρουκ ο Ζαν-Κλοντ Καριέρ, δεν είναι διόλου, και θέλω αυτό να τονιστεί, ένα πνευματικό γεγονός σχέση έχον με τη διείσδυση στο πνεύμα, στη φιλοσοφία και στο ήθος του ινδουισμού. Θα ‘λεγα, χωρίς καμιά επιφύλαξη, πως το δημιούργημα των Μπρουκ – Καριέρ ως κείμενο, ως πράξη πνευματική είναι συνειδητή, εμπρόθετη προδοσία του ανατολίτικου ήθους. Είναι μια ωμή απλούστευση ενός μυστικού μύθου και η γεωμετρημένη εκλογίκευση ενός βαθέος λόγου. Ο ίδιος ο Μπρουκ σε μια ιδιαίτερη συζήτηση που είχαμε κάποτε (1975) μου εξομολογήθηκε την απέχθειά του για προσπάθειες να διαβρωθεί το θρησκευτικό ήθος από την εκκοσμίκευση και είχε αναφέρει τότε τη γελοιοποίηση που είχε υποστεί το θρησκευτικό δράμα “Ταζιγιέ” των Σιιτών, όταν ο Σάχης το ενέταξε στο Φεστιβάλ του Σιράζ. Ας μη γελιόμαστε, ο Μπρουκ είναι έντιμος. Ο κίνδυνος είναι δικός μας να παρασυρθούμε και να πιστέψουμε πως η “Μαχαμπχαράτα” του μεταφέρει, έστω και ψήγματα, από τις μυστικές πηγές και φλέβες του ινδικού πνευματικού λατομείου. Η “Μαχαμπχαράτα” δεν είναι απλώς ένα χρονικό, ένας μύθος για να εξηγηθεί το παρελθόν, ούτε μια βίβλος γενέσεως ενός έθνους, είναι ο πνευματικός χώρος, το ποίημα που φαίνει έναν τρόπο υπάρξεως. Ποιος, π.χ, στη Δύση, ακόμη και στη δική μας Ανατολή, μπορεί να καταλάβει πως τον ινδουιστικό παράδεισο θα τον κερδίσει εκείνος που έπαιξε και έχασε, ακόμη και τον εαυτό του, στα ζάρια; Ποιος μπορεί να καταλάβει, βαθιά εννοώ, πως η ελευθερία εκεί είναι η δουλεία στο Κάρμα και η υποδούλωση στο Ντάρμα, στη Μοίρα και στο Χρέος; Ποιος θα καταλάβει στην παραγωγική μας λογική επικράτεια την παραίτηση από τα πράγματα και την αφομοίωση του εγώ στο μηδέν; Κακά τα ψέματα, ο Μπρουκ δεν ανέλαβε την υποχρέωση να μας μυήσει στο ήθος του ινδουισμού. Γοητεύτηκε από έναν πανάρχαιο μύθο και θέλησε να μοιραστεί μαζί μας την απόλαυσή του. Νομίζω πως ο Μπρουκ, για να εκφράσει με εικόνες, οπτικές και ηχητικές, το υλικό ενός απέραντου έπους είχε ανάγκη μιας ερμηνευτικής καταρχάς μεθόδου. Του την πρόσφερε ο Καριέρ, ο οποίος χρησιμοποίησε με τον προσφορότερο τρόπο τα φιλολογικά εργαλεία της γαλλικής δομικής σχολής, όπως αυτή κωδικοποίησε τα διδάγματα του ρωσικού φορμαλισμού και της σχολής της Πράγας. Πίσω από όλη την κατασκευή του Καριέρ υπάρχει ο Προπ και ο Μπογκατίρεφ και φυσικά οι τελευταίες απολήξεις τους, ο Βερνάν και ο Νακέ. Ετσι η διασκευή του Καριέρ παίζει πάνω στους άξονες αφηγηματικό υλικό και αφηγηματικός τρόπος, αφηγητής και αφηγούμενο, αφηγητής μέσα κι έξω από το αφηγούμενο, αφηγηματικές μονάδες και αφηγηματικά όλα, μοτίβα και παραλλαγές, ο χρόνος της αφήγησης και η αφήγηση του χρόνου κ.ά. Ο Μπρουκ, ο μεγάλος μάστορας, με την κεκτημένη πείρα πάνω στη γλώσσα του θεάματος (γλώσσα διπλή, του θεώμενου και τους θεατή) έπαιξε με όλο το οπλοστάσιο του σύγχρονου θεάτρου, της συμπερίληψης δηλαδή της ιστορίας των τεχνών του θεάματος. Επαιξε με τη γλώσσα της αφήγησης και τη γλώσσα της δράσης, μετέτρεψε τη δράση σε αφήγημα και την αφήγηση την έκανε δραστική. Επαιξε με τον χρόνο μέσα στον χώρο, αυτό το τελευταίο έλαβε συνταρακτική σημασία στον δεδομένο χώρο των βράχων του νταμαριού, δεδομένου ότι ο βράχος-πάγος είναι πηχτή-πυκνή ιστορία των γεωλογικών εξελίξεων. Ο Μπρουκ έπηζε τα δρώμενα, αραίωνε τα μοτίβα, πύκνωνε τη γλώσσα, διέλυε τα σύμβολα και ύστερα τα έδενε ξανά σε αναγνωρίσιμες φόρμες. Γιατί η δόξα αυτής της παράστασης ήταν η επιφανειακή της αφέλεια, η παραίτησή της από περίπλοκες μηχανές, η παρθενική της διάθεση και η νηπιακή της άρθρωση. Το τελευταίο αυτό φάνηκε στον τρόπο που μιλήθηκε ο λόγος (γαλλικά). Η πανσπερμία των ηθοποιών, οι απροσδόκητοι τόνοι τους, η αγωνία τους να προφέρουν τα γαλλικά, οι αστείοι ήχοι τους πότε πότε δημιούργησαν το θεατρικό θαύμα. Ακουγες, βέβαια, μια “γλώσσα” που είχε νόημα (άρα μετέφερε πληροφορία), αλλά ταυτόχρονα η ανοικειότητα των ήχων μας έφερνε μπροστά σε μια νέα, πρωτόγονη ηχητική πραγματικότητα, λες και παρευρισκόμαστε, ακροατές-θεατές, στη γέννηση της ποιητικής, στην αυγή του πολιτισμού, στον χώρο και στον χρόνο της δημιουργίας των αφηγούμενων. Οι μέγιστοι ηθοποιοί του Μπρουκ μπόρεσαν και κατόρθωσαν να γίνουν ερασιτέχνες, να αρθρώνουν και να σχηματοποιούν τον κόσμο για πρώτη φορά. Αυτό κατά τη γνώμη μου ήταν το μέγα κατόρθωμα αυτού του πολυσήμαντου θεάματος. […] Ο Μπρουκ δεν άφησε καμία τεχνική απέξω, το τσίρκο, ο κινηματογράφος, τα λαϊκά δρώμενα, η όπερα, τα γιγαντοθεάματα, όλα δούλεψαν για να παραχθεί η ιλουζιόν, η έμμονη ιδέα του Μπρουκ και όλων των μεγάλων δημιουργών, η ψευδαίσθηση, καλύτερα “η άλλη πραγματικότητα”, η Τέχνη. Αυτό τελικά μας λυτρώνει, το παιχνίδι με τις ιδέες και τα ήθη. Οχι οι ιδέες και τα ήθη. Ο Μπρουκ είδε την ιστορία του ανθρώπου ως μια έκλαμψη, μια φωτοχυσία μεταξύ δύο σκοταδιών. Αντί για την “ιστορία του ανθρώπου” αφηγήθηκε την “ιστορία των τρόπων αφήγησης της ιστορίας του ανθρώπου”».