O τουρκικός ευρασιατισμός: Οι βασικές ιδέες και αρχές του

Στην Τουρκία η ιδεολογία του εθνικισμού ήρθε στο προσκήνιο την εποχή των Οθωμανών στα χρόνια 1904-1910 με το όνομα εθνικισμός (milliyetçilik). Εξελίχτηκε σύντομα σε τουρανισμό και παντουρανισμό (turancilik) μέσα στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με τη νέα Τουρκία του Μ. Κεμάλ το όνομα του ηγέτη, ο ατατουρκισμός (atatürkçülük), εξέφραζε την επίσημη ιδεολογία: μια Τουρκία μέσα στα νέα εθνικά σύνορα. Στις δεκαετίες 1930-1940 δύο αντιμαχόμενα ιδεολογικά ρεύματα, το ρατσιστικό που ακολουθούσε την τάση της εποχής έφερε το όνομα εθνικιστικό (milliyetçi), ενώ μια ομάδα διανοουμένων προπαγάνδιζαν τον ανατολισμό (anadoluculuk), ένα γεωγραφικό εθνικισμό σύμφωνα με τον οποίο η Δύση είναι ο «Αλλος» και όλοι οι λαοί, νέοι και αρχαίοι της Μικρασίας ήταν «δικοί μας», δηλαδή Τούρκοι. (Εξού και ο Ömer που έγραψε την Ιλιάδα!).

Οταν οι πραξικοπηματίες στρατιωτικοί θορυβήθηκαν με την ενδυνάμωση της Αριστεράς στη δεκαετία του 1970 προώθησαν την Τουρκο-Ισλαμική Σύνθεση (Türk-Islam Sentezi),  την ιδέα ότι το έθνος αποτελείται από αυτά τα δύο στοιχεία, κάτι σαν τον ελληνοχριστιανισμό. Οι κοσμικοί επέμεναν στον κεμαλισμό (kemalizm) και ορισμένοι «αριστεροί» επέλεξαν ένα συνώνυμο του «εθνικού» (ulusal, ulusalcilik)  για να διαφοροποιηθούν από τους εθνικιστές (τους Γκρίζους Λύκους) παραμένοντας εθνικιστές!

Το 1980 είναι η αρχή του Πολιτικού Ισλαμ (Islamcilik) που κρατά μια απόσταση από τον εθνικισμό. Ο νέος-οθωμανισμός, ένα ισχυρό κίνημα μετά το 1990 που λειτούργησε σαν μια προώθηση του ισλαμισμού, αν και το όνομά του δεν οικειοποιήθηκε επίσημα, ήταν γενικά αισθητός μέσα στα στελέχη του κράτους και στη συντηρητική διανόηση. Αλλά τώρα έχει σειρά ο ευρασιατισμός (avrasyacilik). Ο όρος είναι γνωστός ως μια ιδεολογία της Ρωσίας, αλλά υπάρχει και ο τουρκικός ευρασιατισμός.

Η θεωρία της Γαλάζιας Πατρίδας, η όλο και αυξανόμενη ένταση με τη Δύση, το φλερτ με τη Ρωσία και τα άλλα «ανατολικά» κράτη όπως η Κίνα και οι αραβικές χώρες, η τάση για εξοπλισμούς και ο λόγος ισχύος είναι τα βασικά σημάδια αυτής της νέας ερμηνείας σχετικά με το παρόν και ειδικά το μέλλον.

Υπάρχουν λίγες μελέτες για αυτό το κίνημα αν και υπάρχουν πολλοί εκφραστές του οι οποίοι καθημερινά στα μίντια και ειδικά στις τουρκικές τηλεοράσεις, μπρος σε χάρτες της περιοχής εξηγούν τους μεγάλους κινδύνους που αντιμετωπίζει η Τουρκία και πως θα έπρεπε να νικήσει τον εχθρό στον επερχόμενο πόλεμο που είναι αναπόφευκτος!

O τουρκικός ευρασιατισμός δεν εκπροσωπείται επίσημα από ένα φορέα. Μπορεί ο Ντογού Περιντσέκ (Dogu Perinçek, πρώην μαρξιστής και μαοϊκός της δεκαετίας του 1960-1970) και το μικρό του κόμμα «Η Πατρίδα» να είναι η πιο γνωστή εστία αυτού του κινήματος, αλλά οι ευρασιάτες εκφράζονται μέσα από διάφορες εφημερίδες και μπλογκ και συναντώνται σχεδόν σε όλα τα πολιτικά κόμματα.

Ο ευρασιατισμός μπορεί να χαρακτηριστεί ως μια ειδική ερμηνεία της παγκόσμιας πολιτικής κατάστασης της Τουρκίας, του παρόντος και του μέλλοντος. Οι βασικές ιδέες και αρχές του είναι οι εξής:

1) Ο δυτικός κόσμος, οικονομικά και πολιτισμικά, είναι σε παρακμή και καταδικασμένος να καταρρεύσει. 2) Οι ΗΠΑ αλλά και η Ευρωπαϊκή Ενωση και το ΝΑΤΟ προσπαθούν να εμποδίσουν την ενδυνάμωση της Τουρκίας. Αυτοί είναι πίσω από τους «τρομοκράτες» που λειτουργούν μέσα στη χώρα, υποστηρίζουν τους Κούρδους, τους γκιουλενιστές, το μετριοπαθές Ισλάμ, κ.ά. Τα οικονομικά προβλήματα είναι επίσης δημιουργήματά τους. Η δε Ελλάδα είναι όργανο της δυτικής συνωμοσίας. 3) Πολιτισμικά και ιστορικά οι Τούρκοι είναι πλησιέστερα στον κόσμο της Ανατολής. 4) Η Τουρκία είναι η μεγάλη δύναμη του μέλλοντος, εάν μπορέσει και χαράξει μια σωστή πολιτική πορεία. 5) Οι πόλεμοι στο εγγύς μέλλον είναι αναπόφευκτοι.

Αυτές οι απόψεις υποστηρίζονται ως αυταπόδεικτες αλήθειες στα μίντια από εκφραστές της Δεξιάς, της Αριστεράς και των ισλαμιστών και γίνονται αποδεκτές για διάφορους λόγους: Πρώτον, αυτή η νέα θεώρηση δεν αντιβαίνει καμία από τις εθνικιστικές υποκατηγορίες που ανέφερα παραπάνω. Από τον τουρανισμό στον κεμαλισμό και από τον τουρκο-ισλαμισμό στον νέο-οθωμανισμό όλες αυτές οι θεωρίες εμπεριέχουν το σύνηθες τρίπτυχο του εθνικισμού: τον εθνοκεντρισμό (πρώτα το «δικό μας» συμφέρον), την εθνική υπερηφάνεια/υπεροψία (είμαστε οι καλύτεροι, έχουμε πάντα δίκαιο) και την παράνοια/ξενοφοβία  (οι εχθροί καραδοκούν).

Ο ευρασιατισμός από τη μια συνδυάζει και ενώνει όλες τις εθνικιστικές θεωρίες του παρελθόντος και από την άλλη προβάλλει ένα εθνικό όραμα και μέλλον με μια έντονη αυτοπεποίθηση που δεν παρατηρείται στις άλλες «θεωρίες». Για πρώτη φορά η χώρα παρουσιάζεται ως μια δυνητικά παγκόσμια δύναμη και αυτή η πεποίθηση κολακεύει το εθνικά βαυκαλισμένο ακροατήριο.

Στη βάση της όλης σκέψης υπάρχει ο αντιδυτικισμός ή αλλιώς η ξενοφοβία. Ετσι εξηγούνται οι εντάσεις με τη Δύση και τα φλερτ με τη Ρωσία. Οι ευρασιάτες ενθαρρύνουν τις συγκρούσεις με την «εχθρική» Δύση και δεν εκτιμούν την απομάκρυνση της χώρας προς Ανατολάς ως μια αρνητική πορεία. Μάλλον επιδιώκουν μια τέτοια εξέλιξη.

Το ερώτημα που θέτουν όσοι ανησυχούν για αυτήν τη νέα εθνικιστική θεώρηση είναι σε ποιο βαθμό αυτές οι απόψεις οικειοποιούνται από την τουρκική κοινωνία. Μια πειστική απάντηση είναι ότι αυτό το κίνημα είναι διαδεδομένο ως μια θεωρία μέσα στη «διανόηση» και σε αισθητό βαθμό μέσα στους φορείς του κράτους, αλλά είναι και ευπρόσδεκτο στο ευρύ κοινό ως ένα εθνικά κατανοητό αφήγημα που ούτε ξαφνιάζει ούτε ενοχλεί.

Ο αντιδυτικισμός όπως και η εθνική αυταρέσκεια είναι γνώριμα κοινωνικά συναισθήματα και ο ευρασιατισμός εκφράζει ακριβώς αυτά: ένα αφήγημα που είναι σε αρμονία με την πεποίθηση ότι η Τουρκία έχει ισχυροποιηθεί τις τελευτές δεκαετίες και δικαιούται μια καλύτερη θέση που της αρμόζει στον παγκόσμιο στίβο.

Ο Ρ.Τ. Ερντογάν, ανεξάρτητα αν πιστεύει ή όχι σε αυτό το νέο εθνικό όραμα, κάνει χρήση των δύο μεγεθών του, της ξενοφοβίας και του μεγαλοϊδεατισμού, ως εργαλείων  στις πολιτικές του μέσα στη χώρα. Ο λόγος του συμβαδίζει με αυτόν των ευρασιατιστών. Ετσι ο ευρασιατισμός και η πολιτική του Ερντογάν συνυπάρχουν και αλληλοενισχύονται. Ο ευρασιατισμός σε αυτήν τη φάση του λειτουργεί ως μια περιρρέουσα ατμόσφαιρα και ως ένα μάλλον άμορφο αίσθημα, παρά ως ένα πολιτικό πρόγραμμα με σαφή στάδια και στόχους. Το προς τα πού θα εξελιχθεί και αν θα είναι μια κύρια δύναμη μέσα στις νέες συμμαχίες που προβλέπεται ότι θα διαμορφωθούν στο εγγύς μέλλον μέσα στην Τουρκία θα εξαρτηθεί και από τις διεθνείς πολιτικές εξελίξεις και αντιδράσεις.