«Ο Τσαρούχης με τον Καββαδία σε ένα πλοίο για τη Μασσαλία…»

Οταν  έχεις επιμεληθεί τα συγγραφικά άπαντα του Γιάννη Τσαρούχη, που ανέρχονται σε επτά τόμους, και μάλιστα τους τρεις σε συνεργασία με τον ίδιο τον ζωγράφο, ο πειρασμός της «ανεκδοτολογίας» παραμένει τόσο ισχυρός όσο και η διάθεση να αντιμετωπίσεις, ανά πάσα στιγμή, συνολικά μια καλλιτεχνική φυσιογνωμία ρηξικέλευθη και επαναστατική με όλες τις έννοιες και τις αποχρώσεις της λέξης αυτής. Οσο κι αν ο ίδιος ομολογούσε για τον εαυτό του πως «χάρη στη μετριοπάθεια και την έλλειψη φανατισμού του, κατέκτησε χώρους που για τον οποιοδήποτε άλλον, με τις αντίστοιχες με τις δικές του επιλογές, θα ορθώνονταν απαγορευμένοι». Δεν χρειαζόταν η πρόσφατη επανέναρξη λειτουργίας του Ιδρύματος Γιάννη Τσαρούχη για να επιχειρήσουμε τη συνομιλία με την «ταμένη» πρόεδρο του Ιδρύματος, Νίκη Τσαρούχη – Γρυπάρη, η οποία, όπως και ορισμένοι πια, μετρημένοι στα δάχτυλα, επιζώντες φίλοι του, έχουν καταχωρίσει ως ένα αξετίμητο – το πολυτιμότερο ίσως, στοιχείο της ζωής τους, τη συνοδοιπορία τους με τον δημιουργό των «Τεσσάρων Εποχών» και του «Ναύτη που διαβάζει». Αλλά από «Διός άρξασθαι». Τι σήμαινε για τον Γιάννη Τσαρούχη η ίδρυση ενός «Ιδρύματος – Μουσείου» σ’ έναν χώρο που τον είχε επιλέξει ο ίδιος κι είχε φροντίσει για την ανέγερση ενός απέριττα επιβλητικού κτιρίου, όπως αυτό που υπάρχει στο 28 της οδού Πλουτάρχου, στο Μαρούσι;

«Ο Τσαρούχης από χρόνια κρατούσε έργα για τον εαυτό του, που δεν τα πουλούσε. Εχει δωρίσει στο Ιδρυμα το μεγαλύτερο μέρος των έργων του που ζωγράφισε τη δεκαετία του ’30. Ελεγε πως αν και του είχε ζητήσει ένας αμερικανός συλλέκτης ν’ αγοράσει το σύνολο των έργων του έναντι ενός αστρονομικού ποσού, ο ίδιος είχε αρνηθεί. Βαθιά μέσα του ήθελε πολλά χρόνια πριν από τη σύστασή του, να δημιουργήσει ένα Ιδρυμα ώστε να υπάρχουν μαζεμένα τα έργα του για να μπορεί να τα βλέπει ο κόσμος. Τελικά το Ιδρυμα εγκαινιάστηκε τον Σεπτέμβρη του 1981 και η μεγάλη αναδρομική έκθεση έργων του που έγινε λίγο αργότερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Θεσσαλονίκης είχε την επωνυμία “Τα έργα – Ιδρυμα Γιάννη Τσαρούχη”. Αρχικά το Ιδρυμα λειτούργησε για πολύ μικρό χρονικό διάστημα, μόνο προς τα τέλη της ζωής του, το 1989, έμεινε ανοιχτό για έξι συνεχόμενους μήνες. Ο ίδιος αποφάσιζε για όλα, το τι θα εκτεθεί και πώς θα εκτεθεί. Επιμελούνταν τους χώρους, τον φωτισμό (δική του ιδέα ήταν ο φωτισμός να υπάρχει στο ταβάνι για να μην ενοχλούνται τα έργα), το πώς κρεμιούνται τα έργα (είχε αντιγράψει το σύστημα που υπάρχει στο Μουσείο του Λούβρου). Του είχε φέρει ο Παύλος Καλλιγάς από το Παρίσι ειδικά καρφιά ώστε να κρεμιούνται τα έργα και παρά το βάρος τους να στέκονται στις βέργες. Η τελευταία έκθεση που έγινε, με τον Τσαρούχη εν ζωή, είχε τον τίτλο “Ναύτες και θυσία της Ιφιγένειας” ενώ η πρώτη έκθεση μετά τον θάνατό του το 1997 λεγόταν “Ο Καραγκιόζης στο έργο του Γιάννη Τσαρούχη”. Εγινε και μια παράσταση που παίχτηκε στον δρόμο, μπροστά από το Μουσείο, είχε τον τίτλο “Η αποθέωση του Αθανασίου Διάκου”, είχε μάλιστα πάρει μέρος στην παράσταση αυτή ο Αλέκος Φασιανός, έκανε το παπαδάκι. Τέλος, ως το 2006 που έγινε η πρώτη μεγάλη αναδρομική έκθεση έργων του Τσαρούχη στο Μουσείο Μπενάκη, μεσολάβησαν πολλές εκθέσεις και στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, με σημαντικότερη εκείνη του Κλοντ Μπερνάρ».

Αν και έχουν περάσει τριάντα τρία χρόνια από τον θάνατο του Γιάννη Τσαρούχη αισθάνεται κανείς, παρά την επιμελημένη καταγραφή του αρχειακού υλικού ό,τι κι αν περιλαμβάνει αυτό, πως «αχαρτογράφητος» παραμένει ακόμη ένας θησαυρός μαρτυριών της πολυσχιδέστερης ίσως καλλιτεχνικής προσωπικότητας του 20ού αιώνα: «Αν υπολογίζουμε σωστά σε 5.200 περίπου ανέρχονται τα έργα που υπάρχουν στο Ιδρυμα. Μέσα στα έργα αυτά συμπεριλαμβάνονται και τα λάδια και οι ακουαρέλες του Τσαρούχη, αλλά και έργα φίλων του, όπως της Λίλας ντε Νόμπιλι, που του είχαν χαρίσει. Υπάρχει επίσης ένας μεγάλος αριθμός από τις σπουδές που έκανε πριν φτιάξει τα ίδια τα έργα κι έτσι, ενώ δεν έχουμε τους τελικούς πίνακες, γιατί τους πουλούσε, έχουμε χάρη στα σχέδια τη διαδικασία που ακολουθούσε για να φτάσει στο τελικό αποτέλεσμα. Οπως επίσης υπάρχει η σκηνογραφική και ενδυματολογική του δουλειά στο θέατρο, αλλά είναι εξαιρετικά δύσκολη η τεκμηρίωσή της γιατί οι μακέτες παραδίδονταν απευθείας από τον ζωγράφο στους εκτελεστές των σκηνικών και των κοστουμιών, σπάνια όμως επιστρέφονταν, τις έπαιρναν ο θιασάρχης ή οι ηθοποιοί. Εχει καταγραφεί η αντίστοιχη δουλειά του σε εκατόν εξήντα θεατρικές παραστάσεις και κινηματογραφικές ταινίες αλλά δυστυχώς για καμιά από όλες αυτές δεν υπάρχει η τελική μακέτα. Οι πιο πολλές μακέτες που έχει κρατήσει ο Τσαρούχης είναι μακέτες για σκηνικά που είχε κάνει ένας άλλος».

Είναι γεγονός πως παρά τον τεράστιο όγκο της δουλειάς που έχει παραχθεί τόσο σε σχέση με τα έργα ζωγραφικής όσο και με τα σκηνικά και τα κοστούμια που έχει φιλοτεχνήσει για το θέατρο αλλά και με τα κείμενα που έχει γράψει, κανείς – μιλάμε για τους ανθρώπους που τον συναναστρέφονταν – δεν θα σου έλεγε πως η δουλειά τον εμπόδισε να τους δει ή ότι με το πρόσχημα της δουλειάς απέφυγε να συναντήσει οποιονδήποτε, έστω και τελείως άγνωστό του, επιθυμούσε να έρθει σ’ επαφή μαζί του. «Προσωπικά άρχισα να δουλεύω μαζί του μόλις τέλειωσα το Γυμνάσιο. Ηταν αυστηρός με τον τρόπο του, ήθελε πάντα οι βοηθοί του, ή οι άνθρωποι που μάθαιναν κοντά του να κάνουν ό,τι τους έλεγε. Πάντα θα “έκοβε” την ημέρα και την πολλή δουλειά με κάτι ευχάριστο, θα έβγαινε για φαγητό, ή για να πάει στο θέατρο, ή σε κάποια γιορτή ή γενέθλια που τον είχαν καλέσει. Οταν έμενε στο Παρίσι ή μάλλον σ’ ένα χωριό, στην Ουάζ όπου είχε αγοράσει ένα αγροτόσπιτο, η χαρά του ήταν να διακόπτει τη δουλειά για να ετοιμάσει το φαγητό, συνήθως με ζαρζαβατικά που καλλιεργούσε ο ίδιος στο περιβόλι. Ελεγε “Σήμερα θα φάμε πατάτες με πράσα και καρότα”. Μαγείρευε εξαιρετικά. Το “πανηγύρι” άρχιζε όταν έπεφτε το βράδυ κι έρχονταν συνήθως ο φωτογράφος Γιώργος Τουρκοβασίλης, ο Γιώργος Ορφανός, ενώ στην παρέα που σχηματίζονταν είχαν ήδη πάρει θέση η νεαρή ή ο νεαρός που του χρησίμευαν ως μοντέλα για τα έργα που δούλευε την περίοδο εκείνη. Οταν δούλευε μ’ ένα μοντέλο δούλευε για πολλές μέρες, έτσι το μοντέλο έμενε στο χωριό. Κοιμόμασταν όλοι μαζί σ’ ένα δωμάτιο, στρωματσάδα, ο καθένας είχε το στρώμα του. Σηκωνόταν στις 5 το πρωί και μας ρωτούσε “Κοιμόσαστε;”. Κι αφού ετοίμαζε τον καφέ του κι είχε διαβάσει για πολλή ώρα, ξαναρωτούσε “Κοιμόσαστε;”. Δεν θυμάμαι να είχε περάσει μια μέρα χωρίς να κάνει δουλειά, και μάλιστα μέσα σε πολύ ιδιαίτερες συνθήκες. Τον θυμάμαι τα βράδια αυτά να τραγουδάει για να μας διασκεδάσει.

Η Κάλλας στο «Apollo»

Πριν αγοράσει το αγροτόσπιτο στην Ουάζ, είχαν δημιουργήσει με τη Λίλα ντε Νόμπιλι τη λεγόμενη “Ακαδημία” σ’ έναν χώρο στη rue Saint Honore. Τι σήμαινε “Ακαδημία”; Ενας χώρο μ’ ένα μοντέλο όπου μπορούσε να πάει όποιος ήθελε και να ζωγραφίσει δωρεάν ή και να ποζάρει επίσης δωρεάν. Οταν εγκατέλειψαν το διαμέρισμα της rue Saint Honore, σ’ ένα μικρό δωματιάκι στον τελευταίο όροφο μιας πολυκατοικίας στη rue Verueuil που διατηρούσε η Λίλα ντε Νόμπιλι, ζωγράφισε τις “Τέσσερις Εποχές”, την εκδοχή που αγόρασε ο Τεριάντ. Οπως επίσης σ’ ένα πολύ μικρό δωμάτιο που είχε νοικιάσει σε πολύ καλή τιμή χάρη στον αρχιτέκτονα Γιώργο Κανδύλη, που το γραφείο του ήταν ακριβώς απέναντι από το δωματιάκι αυτό, στη rue Dauphine, και ο Τσαρούχης το είχε ονομάσει “Cabine Apollo”, παρομοιάζοντάς το με το διαστημόπλοιο “Apollo”, είχε ζωγραφίσει πολλά και μεγάλα έργα. Λάτρευε τους μικρούς χώρους, το δωματιάκι αυτό δεν είχε μπάνιο, είχε μόνο μια βρύση κι έκανε γεύματα φοβερά, με πολύ κόσμο, σ’ ένα μάλιστα είχε έρθει και η Μαρία Κάλλας».

Είναι γεγονός πως για οποιαδήποτε ηλικιακή φάση του Τσαρούχη κι αν ενδιαφερθεί κανείς, παιδί, νέος, ώριμος ή ηλικιωμένος, βρίθει γεγονότων που θα μπορούσε να τα χαρακτηρίσεις ως ιστορικής πλέον – καλλιτεχνικής τουλάχιστον – σημασίας καθώς είτε επρόκειτο για τη Μαρία Κάλλας, την Κατίνα Παξινού και τη Μαρίκα Κοτοπούλη είτε για τον Λουί Αραγκόν, τον Φράνκο Τζεφιρέλι και τον Ρούντολφ Νουρέγεφ, μια απειρία περιστατικών πιστοποιούν την εκτίμηση όλων αυτών προς το πρόσωπό του, ενώ του ίδιου του Τσαρούχη – πρέπει να γραφεί αυτό – «δεν ίδρωνε το αφτί του» μ’ οποιοδήποτε εγκώμιο και από οποιονδήποτε κι αν του επιδαψιλευόταν. Πώς ξεκινάει όμως ο καλλιτέχνης αυτός που, κατά τον Γιάννη Μόραλη, «στο μέλλον ανακεφαλαιώνοντας την ιστορία του ελληνικού πολιτισμού, θα ξεκινάμε από τον Αισχύλο και θα φτάνουμε στον Γιάννη Τσαρούχη»; «Το πρώτο έργο που ζωγράφισε ήταν σε ηλικία οκτώ χρόνων, το 1917. Είναι ο πίνακας “Καράβια στο ηλιοβασίλεμα” κι αν και ο ίδιος έλεγε πως ήταν κάτι που το είχε αντιγράψει από ένα έργο του Κωνσταντίνου Βολανάκη – είχε το ατελιέ του απέναντι από το σπίτι της θείας του Τσαρούχη, της Μεταξά, στον Πειραιά, είναι βέβαιο πως το είχε αντιγράψει από μια καρτ-ποστάλ. Πάντως έτσι κι αλλιώς το πρώτο του έργο το έκανε σε πολύ μικρή ηλικία. Το πολύ συγκινητικό με τον Τσαρούχη είναι πως αν αισθανόταν κάποιους ως πολύ φίλους του και να τους έχει εμπιστοσύνη, ήταν οι συμμαθητές του από τα χρόνια του σχολείου. Στο Δημοτικό μάλιστα ήταν συμμαθητής με τον ποιητή Νίκο Καββαδία. Κι επειδή ο Καββαδίας ήταν ασυρματιστής κι επιπλέον ο Τσαρούχης μισούσε το αεροπλάνο, έμπαινε σ’ ένα πλοίο όπου δούλευε ο Καββαδίας και πήγαινε στο Παρίσι μέσω Μασσαλίας για να κάνουν συντροφιά και να μιλάνε. Ηταν γενικότερα πολύ αγαπητός για τον τρόπο που μιλούσε, έλεγε πολύ ενδιαφέροντα πράγματα, έπιανε κουβέντα ακόμη και με ξένους ή με μικρά παιδιά, μιλούσε για τη ζωή, για όλα τα προβλήματα.

«Ο μίστερ παραμάνα»

Υπάρχει ένα καταπληκτικό περιστατικό. Είχε έρθει στην Ελλάδα από την Ιταλία το “Πίκολο Τεάτρο”. Δεν βρίσκονταν εισιτήρια για την παράστασή του, τελικά όμως κατόρθωσε και μας τα εξασφάλισε ο Διονύσης Φωτόπουλος μέσω του Εθνικού Θεάτρου. Οταν τελείωσε η παράσταση, ανεβήκαμε με τον Τσαρούχη στα παρασκήνια για να χαιρετήσουμε τους ηθοποιούς. Είχε ήδη εκδηλωθεί το πάρκινσον και περπατούσε με δυσκολία. Μόλις τον είδαν οι πιο ηλικιωμένοι ηθοποιοί, άρχισαν να φωνάζουν “Ο μίστερ παραμάνα, ο μίστερ παραμάνα”. Τι είχε συμβεί; Στις αρχές της δεκαετίας του ’60 είχε ανέβει στο “Τεάτρο Ολίμπικο” στη Ρώμη με κοστούμια του Τσαρούχη ο “Οιδίπους επί Κολωνώ”. Κι ο Τσαρούχης για να κάνει σωστές τις πτυχώσεις των χιτώνων, χρησιμοποιούσε άπειρες παραμάνες. Ενα ωστόσο γεγονός που τον είχε στενοχωρήσει αφάνταστα ήταν το 1972. Είχε επιστρέψει στην Ελλάδα για τη δίκη – του είχανε κλέψει όλα τα έργα που είχε στο χωριό, στην Ουάζ. Ο άνθρωπος που τα έκλεψε ήταν Ελληνας κι η δίκη έπρεπε να γίνει στην Ελλάδα. Ολη όμως η αθηναϊκή κοινωνία στάθηκε στο πλευρό του κλέφτη, εννοούμε φίλους κολλητούς του Τσαρούχη ως τη στιγμή εκείνη. Ο Ιόλας μάλιστα πλήρωσε την εγγύηση ώστε να βγει ο κλέφτης από τη φυλακή. Ο Τσαρούχης ξαναεπέστρεψε στο Παρίσι, αλλά μετά το ’75 άρχισε να έρχεται όλο και πιο συχνά στην Ελλάδα γιατί στο μεταξύ επιδεινωνόταν το πρόβλημα με το πάρκισον, κυρίως έτρεμαν τα χέρια του. Υπάρχουν μάλιστα και ορισμένα έργα αυτής της περιόδου, έργα των πολύ καλών αλλά και των πολύ κακών ημερών».