Η θεσμική θωράκιση του ευρώ

Σε ομιλία του στο Ινστιτούτο Brookings, τον Οκτώβριο του 2014, ο τότε πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) και σημερινός πρωθυπουργός της Ιταλίας, Μάριο Ντράγκι, περιέγραφε τις πέντε επιμέρους φάσεις στην «Ιστορία της κρίσης της ζώνης του ευρώ».

Κομβικής σημασίας για την επιτάχυνση της κρίσης θεωρεί την τρίτη φάση, που είχε ως αφετηρία την ελληνική κρίση. Συγκεκριμένα, ο αποκλεισμός της χώρας μας από τις διεθνείς αγορές στην αρχή της περασμένης δεκαετίας αποκάλυψε τη λανθασμένη εντύπωση ότι τα κρατικά ομόλογα δεν φέρουν κίνδυνο, προκαλώντας μια ταχεία ανατίμηση του επενδυτικού ρίσκου σε όλο το φάσμα των κυβερνητικών ομολόγων εκείνων των κρατών-μελών της ευρωζώνης, τα οποία παρουσίαζαν ελλείμματα.

Η τέταρτη φάση της κρίσης του ευρώ προκλήθηκε από τους επενδυτές τόσο στην Ευρώπη όσο και στον υπόλοιπο κόσμο. Προεξοφλώντας ένα καθοδικό σπιράλ οικονομικής ανάπτυξης, πολλοί επενδυτές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η μόνη διέξοδος για τις χώρες που επλήγησαν από την κρίση, δεδομένης της τότε θεσμικής αρχιτεκτονικής της ζώνης του ευρώ, ήταν η αποχώρησή τους από το κοινό νόμισμα.

Υπήρχε η πεποίθηση ότι αυτό θα τους επέτρεπε να υποτιμήσουν τα νομίσματά τους και να ανακτήσουν έτσι τη νομισματική τους κυριαρχία. Ακριβώς ο φόβος της μετατροπής σε νομίσματα χαμηλότερης αξίας, αποτυπώθηκε στη διεύρυνση των περιθωρίων κινδύνου (spreads) των αντίστοιχων κυβερνητικών ομολόγων, γεγονός που επιδείνωσε περαιτέρω την ήδη κακή ισορροπία που υπήρχε στις πιο ευάλωτες οικονομίες.

Οπως επίσης αναφέρει ο Ντράγκι, στην κορύφωση της κρίσης αμφισβητήθηκε η συνοχή του χρήματος· δηλαδή, όχι μόνον ότι το χρήμα διατηρεί την αξία του με την πάροδο του χρόνου (σταθερότητα των τιμών), αλλά και ότι είναι ανταλλάξιμο σε ολόκληρο το φάσμα των χωρών-μελών του ευρώ. Επρεπε να φτάσουν τα πράγματα κυριολεκτικά στο απροχώρητο, απειλώντας χωρίς υπερβολή την ίδια την ύπαρξη του κοινού νομίσματος, για να διαμηνύσει ο ίδιος στις διεθνείς αγορές το περίφημο «whatever it takes»· ότι, δηλαδή, «εντός της εντολής της, η ΕΚΤ είναι έτοιμη να πράξει οτιδήποτε χρειαστεί ώστε να διαφυλαχθεί το ευρώ».

Στο πλαίσιο του προγράμματος «Οριστικών Νομισματικών Συναλλαγών» (OMT), που ανακοινώθηκε τον Σεπτέμβριο του 2012, η ΕΚΤ αποφάσισε να δεσμευτεί στην υπό συνθήκες παροχή απεριόριστης ρευστότητας στην αγορά κυβερνητικών ομολόγων της ευρωζώνης. Κάτι που ο Αλαν Γκρίνσπαν έχει εύστοχα χαρακτηρίσει ως ύστατο όπλο στη μάχη για τη διαφύλαξη του ευρώ. Χωρίς καν να εφαρμοστεί, το πρόγραμμα αυτό αποδείχθηκε μια απολύτως αξιόπιστη απειλή κατά των κερδοσκοπικών πιέσεων στα κυβερνητικά ομόλογα των χωρών-μελών της ευρωζώνης, αποκατέστησε την εμπιστοσύνη και διαφύλαξε τη νομισματική ειρήνη εντός του ευρώ.

Θεμελιώδους σημασίας ως προς τη δέσμευση της ΕΚΤ να κάνει οτιδήποτε χρειαστεί για να προστατεύσει το ενιαίο νόμισμα, ήταν οι αποφάσεις για τη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (ΕSM) καθώς και της ευρωπαϊκής τραπεζικής ένωσης. Η ολοκλήρωση της τελευταίας, μέσω της δημιουργίας του Ευρωπαϊκού Συστήματος Ασφάλισης Καταθέσεων (EDIS), είναι ύψιστης σημασίας στη σημερινή ταραχώδη περίοδο και θα πρέπει να αποτελέσει πρώτη προτεραιότητα για τους ηγέτες της Ενωμένης Ευρώπης.

Ο Κωνσταντίνος Γκράβας είναι διδάκτωρ του Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών, συγγραφέας του βιβλίου «Οικονομικός Πόλεμος και Νομισματική Ειρήνη» (εκδόσεις Ι. Σιδέρης, πρόλογος: Γιάννης Στουρνάρας) και συν-συγγραφέας (με τον Σπύρο Βλιάμο) του βιβλίου «Κεντρικές Τράπεζες» (εκδόσεις Παπαδόπουλος).