Ποδόσφαιρο: μια πηγή ανεξάντλητης εχθρότητας

Ανοιχτό πάντοτε ερώτημα το πού πάει το λαοφιλέστερο άθλημα του πλανήτη. Χουλιγκανισμός, ιδιοποιήσεις, ποδοσφαιρικά στοιχήματα, κενοδοξίες κυβερνητών, δικτατόρων, υπερφίαλες φιλοδοξίες διοικούντων, παράλογα οικονομικά ανοίγματα. Ολα μαζί ένας αχταρμάς που μοιάζει να δικαιώνει τη ρήση του Οργουελ που το χαρακτήριζε «πηγή ανεξάντλητης εχθρότητας» και προσομοίωση πολέμου. Και που όμως πεισματικά αναδύεται ολοένα ισχυρότερο, δρομολογώντας πλάσμα ζωής…

Για να προσεγγίσουμε τη συγκεκριμένη θεματική, αντιλαμβάνομαι πως ίσως ξενίσει η ιδέα μου ότι η ανάγνωση μιας αθλητικής εφημερίδας μπορεί να αποτελεί την «καθημερινή προσευχή» του σύγχρονου φιλοσόφου. Μπορεί πλέον όλοι μας να έχουμε αποδεχθεί την ιδέα του Ζαν Ζιροντού ότι «η ιδιοφυΐα δεν είναι τέκνο της αγυμνασιάς». Ο γάλλος θεατρικός συγγραφέας υπήρξε – μαζί με τον Καμί και τον Παζολίνι – ένας από τους ελάχιστους διανοουμένους του 20ού αιώνα που αγαπούσαν πραγματικά το ποδόσφαιρο, ενώ θα πρέπει να αναφέρουμε και κάτι που συνήθως παραβλέπεται: είχε κερδίσει το φοιτητικό πρωτάθλημα Γαλλίας στα 400 μέτρα μετ’ εμποδίων.

Ωστόσο για πάνω από έναν αιώνα ο κόσμος της διανόησης (από τα ανώτερα ως τα κατώτερα κλιμάκιά του) φρονούσε πως ο αθλητισμός γενικώς – ή, εν πάση περιπτώσει, το ποδόσφαιρο – συνιστά απλά και μόνο ένα σύγχρονο και εξόχως αλλοτριωτικό όπιο του λαού. Κι αυτό όταν δεν πάσχιζε να αποδείξει ότι αποτελεί απλά και μόνο μια «συναισθηματική πανούκλα» ή μια κατ’ ουσίαν «πολεμική», αν όχι «φασιστική», δραστηριότητα (έχω εδώ κατά νου τη σχολή του κοινωνιολόγου Ζαν-Μαρί Μπρομ, η οποία κυριαρχεί εδώ και πολλά χρόνια στον χώρο της ακαδημαϊκής κριτικής του αθλητισμού).

Θέλω, ωστόσο, να είμαι σαφής: μπορεί να ασκώ κριτική στις αναλύσεις του Μπρομ και των ακολούθων του, ωστόσο δεν αρνούμαι σε καμία περίπτωση τις – τερατώδεις, πολύ συχνά – παρεκτροπές από τις οποίες βρίθει η ιστορία του επαγγελματικού αθλητισμού αλλά και του ποδοσφαίρου ειδικότερα (όπως για παράδειγμα στη φασιστική Ιταλία ή στην πρώην Ανατολική Γερμανία σε ό,τι αφορά τον στίβο). Πρόκειται για φαινόμενα που λαμβάνουν πλέον, στην εποχή της sport business, διαστάσεις άνευ προηγουμένου και φτάνουν να απειλούν την ίδια την επιβίωση του αθλητισμού. Διότι τι είδους αθλητισμός είναι αυτός στον οποίο θα γνωρίζουμε εκ των προτέρων τον νικητή πριν από την έναρξη της εκάστοτε αναμέτρησης, εξαιτίας των αναβολικών, της διαφθοράς και των τεράστιων χρηματικών ποσών που διακυβεύονται;

Το ερώτημα που τίθεται, από φιλοσοφική σκοπιά, είναι το εξής: Αποτελούν τούτα τα ανησυχητικά φαινόμενα λογική εξέλιξη της ίδιας της φύσης του αθλητισμού – με άλλα λόγια, του «φασιστικού» και «πολεμικού πνεύματος» που ο αθλητισμός φέρει μέσα του όπως το σύννεφο την καταιγίδα; Ή μήπως, απεναντίας, είναι δείγματα της σταδιακής παραμόρφωσης (ή φαλκίδευσης) της πολύ πιο σύνθετης ουσίας του; Πρόκειται, άραγε, για μια διαδικασία αναπόφευκτη, δεδομένου ότι η λογική του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού (όπως άλλοτε, υπό διαφορετική μορφή, εκείνη των ολοκληρωτικών κρατών) αποικίζει σταδιακά το σύνολο των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, αναδιαμορφώνοντας τις θεμελιώδεις τους αρχές (με πρώτη και καλύτερη τον αντιωφελιμισμό που συμπυκνώνει, από καταβολής κόσμου, το πνεύμα του παιχνιδιού) αποκλειστικά βάσει «αξιολογικά ουδέτερων» προσταγών;

Εν ολίγοις, για να δανειστώ μια διατύπωση από ένα αξιομνημόνευτο δοκίμιο του ολλανδού ψυχολόγου Φρέντερικ Μπάουτεντάικ, το ζήτημα που τίθεται είναι να προσδιορίσουμε αν τούτες οι καθαρά αρνητικές αναλύσεις «σχετίζονται περισσότερο με τους κινδύνους που απειλούν το ποδόσφαιρο παρά με την ίδια τη φύση του ως αθλήματος».

Για να απαντήσουμε στο ερώτημα (φωτίζοντας, επί τη ευκαιρία, τις πραγματικές ρίζες της περιφρόνησης με την οποία το ιερατείο της διανόησης αντιμετώπιζε το ποδόσφαιρο, για τόσον καιρό), θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να θυμηθούμε το φιλοσοφικό και ιστορικό πλαίσιο εντός του οποίου πρωτοεμφανίστηκε ό,τι σήμερα αποκαλούμε «αθλητισμό», πριν, τελικά, μετατραπεί στην πιο διαδεδομένη, σε πλανητικό επίπεδο, πολιτιστική δραστηριότητα. (Αρκεί να αναλογιστούμε, λόγου χάριν, ότι η FIFA – η Παγκόσμια Ομοσπονδία Ποδοσφαίρου – περιλαμβάνει 208 κράτη-μέλη, ενώ ο ΟΗΕ μόνο 193.)

Είναι προφανές ότι ορισμένες από τις βαθύτερες ρίζες της αθλητικής δραστηριότητας συνδέονται με την πανάρχαια πρακτική του παιχνιδιού. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι, όπως τόνιζε ο Χουιζίνγκα στο «Homo ludens», το παιχνίδι είναι αρχαιότερο και από τον ίδιο τον άνθρωπο, μια και εντοπίζουμε αρκετά στοιχεία του ακόμα και στο ζωικό βασίλειο. Θα ήταν, μολοντούτο, άτοπο να κάνουμε λόγο για «σπορ» κατά την εξέταση των πολλαπλών μορφών παιχνιδιού που συναντάμε στην Αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα – κατά τον ίδιο τρόπο που θα ήταν παράλογο να μιλάμε για «σοσιαλισμό» στην περίπτωση της κοινοκτημοσύνης των αγαθών που προτείνει ο Σωκράτης στην «Πολιτεία» του Πλάτωνα.

Τα «σπορ» αποτελούν μια χαρακτηριστικά vεωτερική επινόηση, η οποία μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο αν τη συσχετίσουμε με το ευρύτερο πρόταγμα δημιουργίας μιας κοινωνίας απόλυτα «πολιτισμένης» και «ορθολογικής»: μιας κοινωνίας που, ως καρπός της «φυσικής» ανάπτυξης του ανθρώπινου πνεύματος, δεν θα νιώθει πια την ανάγκη να δικαιολογεί την ύπαρξή της βάσει θρησκευτικών ή, γενικότερα, υπερβατικών αναφορών. Ο οικουμενισμός του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού συνιστά την κλασική εκδοχή αυτού του προτάγματος.

Για του λόγου το αληθές, τα παραδοσιακά παιχνίδια λάμβαναν χώρα, τις περισσότερες φορές, μόνο κατά τη διάρκεια εορτασμών, στο πλαίσιο τοπικών εθίμων της υπαίθρου ή πολιτικών και θρησκευτικών τελετών. Παράλληλα οι κανόνες τους δεν ήταν ιδιαίτερα σαφείς. Υπήρχαν βέβαια ορισμένες αξιοσημείωτες εξαιρέσεις, οι οποίες εξέφραζαν από τότε το πνεύμα του σύγχρονου αθλητισμού, δίχως όμως να αναιρούν τον γενικό κανόνα. Τέτοιες ήταν το φλωρεντινό calcio (μέγας οπαδός του οποίου ήταν και ο Μακιαβέλι) ή το γαλλικό jeu de paume.

Για παράδειγμα, οι αγώνες soule (που θεωρείται μάλιστα πρόγονος του σύγχρονου ποδοσφαίρου) δεν ακολουθούσαν κάποιον σαφή κανόνα ως προς τον αριθμό των παικτών και τον αποδεκτό βαθμό βίας. Εξού και οι επανειλημμένες προσπάθειες της βασιλικής εξουσίας να απαγορεύσει το άθλημα, τόσο στη Γαλλία όσο και στην Αγγλία. Είναι, δε, χαρακτηριστικό πως δεν καθορίζονταν ούτε καν τα χωρικά και χρονικά όρια του παιχνιδιού.